(Originala versio en Esperanto)
© Copyright 1997 Evaldo
Pauli
III-a PARTO:
CELOJ DE LA
EDUKO.
1448y212.
F I L O Z O F I O
P R I E D U K O
213. Øenerala enkonduko en la III-an parton.
Kiu edukas sin, aý edukas aliajn, tiu havas celojn.
Filozofio pri eduko ne nur okupiûas pri
edukado kiel psikologia fenomeno de prospero kaj kiel metodo, sed ankaö
pri la celoj atingendaj.
Post la priconsideroj pri la naturo de la eduko
(unua parto) kaj metodoj (dua parto), restas do la grava temo pri la celoj
de eduko, kaj do pri la direktivoj gvidantaj la tutan dinamikon
de la homa perfektigado.
Per pluraj æapitroj pritraktiøas,
kiel jam avertite, la filozofio pri eduko rilate la celojn (vd 42).
Didaktike, oni komencu per la øeneralaj
temoj de esploro:
- La eduko kiel deviga celo (vd 1448y214);
- La eduko por la libera kreiveco (vd 1448y285);
- La øenerala celo de la eduko – la homo
kiel homo (vd 1448y336);
- Eduko por la adekvateco al al la realo (vd 1448y365);
- Kiu estas devigata eduki? (vd 1448y426).
214. Oni estu atenta, ke poste, en la IV-a parto
la esploro pri celoj iras al specialaj atingoj:
- Mensa eduko (vd 1448y530);
- Morala eduko (vd 1448y732);
- Eduko por la faro kaj arto (vd 1448y788).
Specialaj celoj, dividitaj laý alia vidpunkto,
laý la nivelo de individuo, socio kaj transcendeco.
- Individua eduko (vd 1448y848);
- Socia eduko øenerale (vd 1448y865);
- Civila eduko por la familio (vd 1448y884);
- Eduko por la entrepreno de ekonomio (vd 1448y906);
- Politika eduko (vd 1448y927);
- Eduko de la individuo por la tuta¼o (vd
1448y951), kiu inkluzivas la religian
edukon.
En tiu sistema kadro oni konstatas, ke la celoj
en eduko estas pluraj, kaj ke unue oni pritraktas ilin pli ûenerale,
poste denove la samajn celojn speciale.
ÆAP. 7
LA
EDUKO KIEL DEVIGA CELO.
1448y214.
215. Enkonduko en la problemon de eduko kiel
deviga celo. Estas karakteriza filozofia temo, pritrakti la edukon
kiel devigan celon.
Tiu devigeco signifas ke la respondeculoj devas
zorgi pri la eduko, - la edukendulo mem, kiel æefa edukisto devas
zorgi pri sian edukon. Aldone, la aliaj respondeculoj, kiel gepatroj kaj
la socio, devas helpe plenumi la edukan taskon.
Inverse, la devigo en eduko signifas ke okazas
la rajto al eduko. Se ne estus devo, ankaý ne estus difinita
rajto.
Tiu rajto al eduko signifas ke la edukendulo ne
povas esti malhelpata de iu ajn, por ke li mem zorgu pri sia edukado. Aldone,
la aliaj respondeculoj, kiel gepatroj kaj la socio, ankaý rajtas
penumi sian helpan parton.
Sisteme kaj didaktike prezentiøas la sekvo,
esplorenda, per tri paragrafoj:
- Determino de la etika problemo de la eduko (vd
217);
- Etikaj sistemoj en rilato al la edukaj celoj
(vd 226);
- Speciale pri la racionalisma ontologia etiko
(vd 250).
Oni lasu por aparta æapitro la temon – Pri
kiu estas devigata eduki (vd 1448y426)
– æar la afero postulas aliajn detalojn.
§ 1. Determino
de la etika problemo de la eduko. 1448y217.
218. Kiu edukas sin, aý edukas aliajn,
tiu havas ne nur celojn, sed devas esplori, æu ili estas devigaj,
æu ankaý okazas elekteblaj celoj. Jen tute øenerala
demando, kaj per kiu ordinare komenciøas la filozofio pri la edukaj
celoj.
Por esplori la devigecon de la celoj, estas necese
determini korekte la problemon.
La devigeco de la edukaj celoj estas etika,
kaj sekve oni plene komprenu tiun nocion antau gin kaj havu ankaý
komprenon pri la etiko kiel scienco.
219. Noma difino de etiko. Estas etiko
vorto erudicia, kaj ekvivalenta al moralo, aý al filozofia
moralo.
Etimologie, etiko devenas el la greka adjektivo
¦
2
4
6
`
H
-Z
-<
(= kutima), tra la formado ¦
2
4
6
Z
¦
B
4
F
J
Z
:
0
(= etika scienco). Siavice, la adjketivo ¦
2
4
6
`
H
-Z
-<
devenas el la greka, §
2
@
H
(= kutimo, uso).
Do, laýnoma difino, etiko estas
scienco de kutimoj.
Same, en la latina mos, moris (genetivo)
signifas kutimo, kaj denove, laýnoma difino, moralo difiniøas
kiel scienco de kutimoj.
Nuance, etiko estas pli erudicia vorto.
220. Reala difino de etiko. Estas etiko
specifa scienco, kontraste al aliaj specifaj sciencoj, kaj havas
kiel objekto de esploro la agoj, sub la vidpuknkto de la deviga boneco.
Ordinare oni distingas inter materia objekto,
- la konkreta afero pri kiu estas la esploro, - kaj forma objekto,
- la vidpunkto laý kiu fariøas la esploro.
Estas do la ago la materia objekto
de la etiko.
La vidpunkto esplorata de la etiko, do la forma
objekto, estas la deviga boneco. Kompreneble, pluraj estas la vidpunktoj
rigardeblaj, kaj sekve povas esti pluraj la specifaj sciencoj pri la sama
ago.
La rilato de etiko estas rekte al la libera volo,
æar al øi apartenas elekti la plenumon de la devigaj celoj.
Tamen tiu celoj atingeblaj de la voloj atingas malrekte aliajn mensajn
operaciojn kaj eksterajn farojn. Oni avertu, ke ankaö la kono estas
ago laö unu el ties vidpunkto; Ia etiko rilatas la konon kiel agon
realigendan, ne rekte laö la vidpunkto de la logiko kaj metodiko.
Kompreneble volo povas elekti ankaö liberajn
celojn. Kiam celoj estas devigaj, la ago fariûas deviga. Koncerne
al vasteco de la celoj, ili povas esti individuaj kaj ankaö politikaj
(laöleûe starigitaj). Jen kiam okazas la politika devo. En tiu
vasta kadro estas fine la edukaj devoj, kun la plej ampleksaj detaloj.
221. Etiko kiel filozofia scienco. Sed,
æar sciencoj pluras, oni klasifikas al etiko en la genro de filozofiaj
sciencoj, kontraste al genro de empiriaj sciencoj.
Cetere, sub alia vidpunto, etiko estas ankaý
en la genro de formalaj sciencoj, kontraste al genro de teoriaj
sciencoj (vd 222).
Estas filozofiaj sciencoj tiuj operaciintaj
per rimedoj jam posedataj de la racio, kaj do ne rekte dependaj de la empirio.
Tiuj rimedoj povas veni el la empiririo, sed operaciataj de la menso. Kelkaj
kredas je denaskaj ideoj, - jen la radikala racionalismo, kontraste al
la modera.
Etiko kiel operacianta per raciaj rimedoj
(neempiriaj) estas enkadre de la genro de filozofiaj sciencoj. La racia
vidpunkto de etiko estas la devo kaj nedevo. Tiu nocio ne estas atingebla
rekte de la empirio, sed nur de la racio, kaj, sekve de tio, etiko estas
filozofio.
222. Etiko kiel formala scienco. Estas
nomata formala scienco, tiu pritraktanta la agon, nur sub la vidpunkto
de operacia fluo (kiel logiko, administracio, tekniko, arto, etiko), kaj
ne teorie laý la enhava naturo (kiel en psikologio, en gnoziologio,
en ontologio).
Kelkaj formalaj sciencoj estas empiriaj, kiel
administracio, tekniko, arto, æar ili estas dependaj de empiria sperto;
aliaj estas filozofiaj, kiel logiko, etiko, æar ili estas en dependo
de la racio.
Aliaj formalaj sciencoj estas filozofiaj, kiel
logiko kaj etiko, æar ili decidas per pure raciaj rimedoj.
Kiel formalaj filozofiaj sciencoj, logiko
decidas en rilato al vero, etiko en rilato al bono.
Sed teorie pri la vero mem kaj pri la bono
mem, kiel enhavoj de æiu ento decidas la metafiziko (gnozeologio
kaj ontologio).. Post kiam vero kaj bono estas starigitaj tezoj, venas
la formalaj sciencoj, kiuj pritraktas la pensojn, kiel fluantajn laý
la vero, kaj la agojn, kiel fluantajn laý la bono.
Estas etiko io formala, æar øi demandas
pri la konveneco de îiuj agoj, anstataý pri la interna teoria
enteca strukturo.
Same, filozofio pri eduko, en la æapitro
pri la devigeco de la celoj, estas formala, æar la demando restas
nur en la kampo de fluo de la ago, - laý kiuj celoj oni devige eduku.
223. Subjektiva kaj objektiva certeco en etiko.
Laý kritika penso estas necese esplori æiujn alternativojn
en etiko, precipe æar oftas manko de interkonsento en tiu kampo.
La problemo rilatas la subjektivan certecon,
kiun la homoj devas atingi, samtempe kiel la objektivan.
Kiam la afero estas agado, ne eblas resti senaga,
pro manko de certeco. Almenaý oni servu probablan hipotezon.
En la kampo de agado, se la certeco de iu doktrino
estas konsiderata en subjektiva nivelo, ûi nomiøas ideologio.
Oni prefere nomas per ideologio tiun doktrinon,
kiu estas karakteriza de aparta grupo aö partio. Tiusence povas
okazi multaj ideologioj, ankaö pri la edukaj celoj.
La ideologioj povas esti ekirpunkto por studi
la aferon, îar îiu ideologio estas kiel unu el la ekzamenendaj
hipotezoj.
224. Antaýsupozoj de la etiko pri eduko.
Kiam oni situas en apartaj kampoj de esploro, ne æio oni diskutas
ekde la fundamento. En eduko okazas ja celoj, kies devigeco estas en dependo
de ûeneralaj antaösupozoj de la etiko, ekde kio fariûas
la deirpunkto.
Certamaniere, en etiko pri eduko, oni ripetas
tion, kion la ûenerala etiko asertas pri la devo. Sed tiu ripeto
fariûas en kombino kun la aparta kampo de la edukaj devigaj celoj.
Laömetode, tiu ripeto estas farata nur por
montri la koheran ligon inter la fundamento kaj la supro.
Resume kaj ripete: La fundamentaj problemoj pri
celoj en eduko reduktiøas al la etiko, aö morala
filozofio (vd 8), kie estas
do la antaýsupozoj de la edukaj celoj. Aplikite al la eduko,
la demando estas: îu okazas deviga celo en la eduko? Laö
la supra ekspono klare vidiûas la interrilato inter etiko kaj filozofio
pri eduko; tiu lasta prezentiûas kiel eltranîo de la antaöa
rilate la celojn.
§ 2. Etikaj
sistemoj en rilato al la edukaj celoj. 1448y226.
227. Pri la etika devo la opinioj dividiûas.
Unuflanke estas la empiriismaj aý pozitivismaj kun la relativeca
devo. Tiuj etikoj ne dependas de la ontologio, kiun ili ne akceptas. Se
ne ekzistas, por la empiriismaj aý pozitivismaj filozofioj la oontologia
bono, kohere ili situas ekster la ontologiaj sekvoj.
En alia flanko estas la racionalisma ontologia
etiko, asertanta la devigotecon. Tiu etiko dependas intime de ontologio,
kies analizo de la ento starigas la bonon kiel internan propra¼on
de æiu ento, do ankaý kiel leøo de æiu ago.
Reduktiûas al la racionalisma etiko la fenomenologiaj
etikoj, kiuj tamen estas proksime de la empiriismaj etikoj.
Tiuj fenomenologiaj etikoj analizas la enton kaj
supozas rekte konstati ion pri la devo.
Inter aliaj tiuspecaj fenomenologiaj etikoj menciindas
la formalisma etiko de Kantio kaj la aksiologia etiko de Max Scheler.
Ankoraö estas la etikoj de marksismo kaj
de ekzistencialismo.
Pro la multobleco de la etikoj oni preferu mencii
îiun el ili per la propra nomo, aö per du vortoj, ekzemple,
racionalisma ontologia etiko.
Didaktike, oni unue prezentu al la empiriismaj
etikoj, poste al la fenomenonisma, fine la racionalismaj.
228. Empiriismaj, pozitivismaj kaj neopozitivismaj
etikoj neas îiujn racionalismajn pruvojn kaj provas klarigi
per alia formoj la etikajn fenomenojn, kiuj fine estas reduktataj al iluzia
devo. Alidire, tiuj etikoj neas la objektivecon de la morala devo. Ne estas
devigaj celoj por la homa agado.
Neniu ago estas bona, îar praktikata laö
deviga celo. Kvankam estas bonaj elektendaj celoj, ili tamen ne estas devigaj.
Tiuj bonaj celoj povos esti eî malsamaj por tiu aö tiu alia
persono. Pro tio la homaj kutimoj povas ïanûi laö la okazintaëoj
kaj epokoj.
La leûoj kreiøas per elekto de la
plimulto, aö estas altrudo de la plej forta. Sed en si men ili ne
entenas ion devigan, kaj pro tio ili povas ïanûiûi kaj
esti aliaj en aliaj cirkonstancoj.
229. Historie, la klasikaj grekaj sofistoj
(5-a kaj 4-a. jarcentoj a.K.) estis la unuaj neantoj de la deviga moralo.
Tiu etika malfermiteco daýris æe epikuristoj kaj skeptikistoj
dum la heleno-romiana periodo de la filozofio.
Kreskis la ïancoj de la pozitivisma etiko
enkadre de la empiriisma filozofio de Francis Bacon (1561-1626), daörigata
de Hobbes, Locke, Hume, Condillac, Rousseau.
Tiu nova etapo de la pozitivisma etiko
plenkreskis kun Aögusto Comte (1798—1857). Ekde tiam empiriismo vestis
sin per la modo de nova nomo, - pozitivismo.
Pluraj formoj prenos la pozitivismo mem, inter
alie, pragmatismo, historiismo, kaj eî neopozitivismo.
Okazis kelkaj proksimecoj inter pozitivismo, fenomenologio
kaj ekzistencialismo koncerne la etikon (vd 241)
Kant defendis liberalisman pozitivisman koncepton
pri la Ïtato, kiu nur premive garantias la pacan kunvivadon de la
liberaj civitanoj (vd 934). Tamen, pri
la etiko ûenerale liaj ideoj estis aliaj, îar por li la homa
volo enhavas internan devon, tute aötonoma rilate la eksteron.
230. Laö neopozitivismo la
etika juûo havas karakteron de emocia juûo pri la bono. Mi
konsideras la agon bona, se ûi plaîas al mi, kaj nebona tiun,
kiu malagrablas.
Moritz Schlik deklaris:
"Kiam mi rekomendas al iu iun agon, kiun mi konsideras
bona, mi esprimas la fakton, ke mi deziras ûin" (Demando pri ta
etiko, 1930, I § 6).
La normeco ne estas do kaöze de la etika
devigo de la celo en si mem, sed nur kaöze de la deziro pri la plej
agrablaj agoj.
231. Pragmatisma etiko. Proponita de la
usonanoj Charles Peirce (1839-1914) kaj William James (1842-1910), kaj
de la edukistoj John Dewey (1859-1952), William Head Kilpatrick, pragmatismo
estas pozitivismo kunmetita de la sukceso de la ago.
Tio, kio funkcias, estas bona por esti celata.
Ne ekzistas teoriekonata antaö-starigita celo. En tiu kunteksto la
eduka procezo ne havas alian celon, ol sin mem. Sekve, eduki signifas eksperimenti,
reordigi la eksperimenton, rekonstrui ûin, transformi ûin laö
la plej bona funkciado.
La kriterio por elekti la edukajn celojn (aö
idealojn) estas tio, kio konserviûis tra la tempoj, opinias la tiel
nomataj esencistaj edukistoj, îefe de la usonano William
C. Beagley (Education and emergent man, 1934).
Progresistaj edukistoj, îefe la usonano
Stanwood Gobb, inspire de pragmatismo, zorgas pri la funkciado de la homaj
kapabloj, ne pri la enhavo. Pensi kaj agi science, jen la funkcia celo.
233. Fenomenologia etiko asertas,
ke la etika devo aö valoro estas rekte konstatebla. Gi estas do eksplicita
evidenteco, îiam klara, nedependa de alia donitaëo.
Tiu fenomenologia etiko ne atingiûas kiel
rezulto de posta analizo kaj demonstro, kiel okazas en la diskursivaj racionalismaj
etikoj.
Ankaö la fenomenologia etiko parolas pri
analizo, sed en la simpla senco de eksplicitaj elementoj, kiuj dividiûas
en novajn eksplicitajn elementojn, sen neceso eniri en inplicitaëojn.
235. La formalisma etiko de Kant (1724-1804)
estas la unua grava etiko enbazigita sur la simpla fenomenologia konstato.
Certamaniere, tiu etiko estas nur erudicia formo
la vulgara etiko, de tiuj kiuj asertas, ke oni havas internan voîon
rekte morale parolanta pri la devoj. Laöscie, por Kant, la morala
juûo - mi devas (germane Ich soll) - simple
konstatiûas kiel imperativo rekte trovata en mia konscio,
sen neceso de analizo de la ento kaj ties celoj.
Tiu morala juûo de simpla konstato kaj sen
neceso de analizo estas do, laý esprimo de Kant mem, kategoria
imperativo. Jen la aýtonoma etiko, kontrase al la heteronoma
etiko dependa de celoj.
Aliflanke tiu kategoria imperativo estas formala,
îar ûi asertiûas sen apogo en iu ajn analizo de la realo;
ûi simple estiûas en mia konscio. La aferoj estas etike neötralaj,
sendepende de mia etika konscio.
Cetere, por Kant la ekstera celo ne povas
esti bazo de etiko, kaj pro tio la heteronoma etiko simple malvaloras.
La aferoj en si mem ne havas celon. En la kunteksto de la kantia filozofio
(vd 265), tiu koncepto de celo estas nur apriora
formo kzistanta antaöe en mia menso, tiel kiel la 12 kategorioj
de aprioraj konceptoj.
La praktika maniero por malkovri la kategorian
imperativon, kiu gvidas asertive la volon, estas demandi pri la kontraöo:
tio, kio fariûas neebla por esti praktikata de îiuj, estas
la malbono; do, la bono estas la kontraöo de tiu malbono. Ékzemple,
se æiuj diras la malveron, mensogante, neeblas la homaj interrilatoj;
sekve, la devo estas diri la veron.
Pro la praktika maniero de malkovro de la kategoria
imperativo, la formalisma etiko de Kant ïajnas esti malfermita
etiko (vd 300). Ûi malkovras
nur ûeneralajn principojn, kiuj aplikiøas al la apartaj aferoj.
Sed tiuj apartaj aferoj nur obeas al la ûeneralaj leûoj; ili
per si mem ne enhavas apartajn etikajn determinojn, kiel la leûoj
foje nomataj naturaj.
236. La aksiologia etiko, aö
etiko de valoroj, disvolviûis kiel nova fenomenologia formo de la
kantia etika formalismo.
Pro iom da malgrandaj diferencoj, ûi nomiûis
materia etiko, kontraste al la formalisma etiko. Sed tamen,
tiu materia etiko restas speco de formalisma etiko.
Kiel la kantia formalismo, ankaý la aksiologia
etiko konstatiûas fenomenologie rekte kiel fakto, kaj do ne
estas rezulto de iu racia analizo malkovrante ion implicitan en la ento.
Forlasinte la raciajn prikonsiderojn, la kantia
formalisma etiko sugestis la serîadon de novaj etikoj kun samspecaj
formoj de enbaziûo. Anstataö la kategoria imperativo, la novaj
filozofoj parolas pri valoroj, inter kiuj estas la etikaj valoroj,
la artaj valoroj, la religiaj valoroj, ktp.
Îiuj valoroj estas konataj de ni per simpla
konstato, do kiel fenomenologiaj donitaëoj, eksplicite evidentaj.Ili
estas senneceso de ontologiaj raciaj analizoj de la ento, kiel okazas en
la ontologia etiko; do, la valoroj en la aksiologia etiko ne estas implicitaj
evidentecoj, sed eksplicite evidentaj modoj atribuataj al la ento mem.
Aliflanke, tamen, ili estas nur valoroj rilate al ni, valoroj rekonataj
de nia menso, sen reala sendependa ekzistado.
237. Valoroj. Pri la ekzisto de diversaj
regionoj en la homa menso, inter tiuj de valoroj, jam avertis la germano
Rudolf Hermann Lotze (1817-1881). Tiel li metis la etikon en direkto de
la kantia formalismo.
Alia germano, Max Scheler (1874-1928) atribuis
al la valoroj pli objektivajn formojn, kaj asertis, ke ili estas atingataj
intencionalisme, tamen ne per la intelekto, sed per
la emocia intuicio; do ili estas atingataj per aparta genro de kono,
alogika, neracia.
Por tiuj filozofoj, valoroj estas objekto de kono
de especiala sento, kiel la objekto de la intelekto estas la realo. Tiuj
valoroj estas nerealaj kvalitoj de la objektoj; ne estas do kvalitoj subjektivaj
de la menso atribuataj al ili.
Kvankam nerealaj kiel la aliaj realoj, tiuj valoroj
estas tamen iamaniere io, kio ne povas lasi nin indiferentaj; ili indikas
al ni rilatojn, per kiuj ili valoras. La homaj agoj estas bonaj, kiam ili
valoras; tiu boneco ne rezultas el iu analizo de la enteco de aëoj,
kiel okazas en la racionalisma ontologia etiko de Aristotelo.
Kvar estas la fundamentaj kategorioj de valoroj
laö Max Scheler:
- valoro de agrablo kaj malagrablo, kiuj
diriûas pri la ûuo kaj sufero;
- vitalaj valoroj, rilataj al sentoj, kiel
de sano, malsano, ktp.
- spiritaj valoroj, ekzemple esteikaj kaj
de kono;
- religiaj valoroj (vd M. Scheler, Formalismo
en etiko, 1916).
Koncerne al etika devo, M. Scheler asertis la
objektivecon de la valoroj, kiuj, kvankam ne realaj, estas sendependaj
de la subjektivaj opinioj de la individuo.
Same taksis la valorojn Nikolai Hartmann (1852-1950).
Ernesto Troeltsch (1865-1923) asertis la absolutan
karakteron de la valoroj, kvankam ili realiûas varie dum historia
fluo.
238. La relativeco de la valoroj aperis
en la kulturalisma filozofio de Wilhelm Dilthey (1833-1911), diskonigita
per la nomo historicismo, pro la fina interrilato de valoro kaj
historio. Jen repreno, per nova formo, de la pozitivisma etiko.
Laölonge de la historio la valoroj naskiûas,
evoluas kaj mortas. Estas valoroj nur tiuj, kiuj en difinita tempo la homoj
rekonas esti tiaj. Pe r historiismo la homoj scias nur tion, kion
ili deziras post la eksperimentoj. Ili ne estas gvidataj de øeneralaj
principoj îiam validaj.
239. En la sama historicisma cirklo aperis
ankaý tiuj, kiuj interpretis la valorojn, kiel absolutajn, kvankam
ne kiel realajn aferojn.
Ernesto Troeltsch (1865-1923) akceptas absolutajn
valorojn, kiuj realiøas varie dum la historia fluo.
241. Ekzistencialisma filozofio preskaö
forigas la etikon, kaj sekve la edukaj celoj restas kiel libera projekto.
Tiu filozofio operacias per la fenomenologiaj konstatoj de la ekzisto.
Kiel fenomenologia movado, ekzistencialismo nek
restas sur la nivelo de empiriistoj, nek eniras la vojon de la racionalisma
sistemo de platonanoj kaj aristotelanoj. Ekzistencialisma filozofio estas
malpli racionalisma, tamen ankoraö racionalisma, ol la aliaj neracionalismaj
filozofioj derivintaj el la kantisma praktika racio.
Historie, kelkaj elementoj de la moderna ekzistencialismo
troviûas en la humanecaj sintenoj de Sokrato (469-399 a.K.), Aögusteno
el Hipono (354-430), Blaise Pascal (1623-1662).
Kiel modernaj disvastiûintaj antaöuloj
de la ekzistencialismo estas prezentataj ordinare la dano Kierkegaard (1813-1855)
kaj la germano Friederich Nietzsche (1844-1900).
242. Karl Jaspers (1883-1969), estis grava
ekzistencialisto, kiu komentariis la antaöajn, metante pli da profundeco.
Sed plej famaj estas la germano Martin Heidegger
(1889-1976) kaj la franco Jean-Paul Sartre (1905-1980).
Pluraj ekzistencialistoj prezentis proponojn pri
etiko. Pro la fenomenologia karaktero en kiu restas æiu esploro,
la ekzisto estas certamaneire nur graco, sen iu ajn devo petata al homoj
rilate gin.
Rilate la ekzistencialisman filozofion pri eduko,
la gnozeologiaj kaj ontologiaj fundamentoj de la ekzistencialismo estas
nur ties antaösupozoj. Sed estas necese scii pri ili, por kohere difini
la ekzistencialismaj celoj en eduko.
243. Laö la ekzistencialisma intencionalisma
gnozeologio la homa kompreno atingas unue la ekziston; kaj tiu ekzisto
estas antaöa rilate la esencon, kun la sekva plia graveco, sen resti
dependa de esencaj determinoj.
Kontraöe, la raciisma filozofio ordinare
prezentas la esencon kiel la îefan atingon de la intelekto kaj kiel
superregantan la ekziston per normigaj universalaj kadroj; cetere, por
la racionalisma ontologio, nur malrekte kaj malfacile la ekzisto estas
atingebla de la homa kono (vd). Tiu elstaro de la esenco okazis îefe
en la racionalismaj filozofioj de Platono, Kartezio, Hegel; estas iomete
pli modera en la aristotelisma kaj tomisma tradicio, sed en îiuj
tiaj filozofoj pli ol en ekzistencialismo.
Sed en kelkaj, ekzemple, Duns la Skota, okazas
elstarigoj de la ekzisto, kaj kiuj estis esplorataj de Heidegger (vd).
Ontologie, la elstarigo de la ekzisto, fare de
la ekzistencialismo, difinas la aferojn tute alimaniere, foje kun ïoko
pro la sekvoj en etiko kaj en filozofio pri eduko.
Por esencismo la esenco karaktriziûas
kiel sama por îiuj individuoj de la speco; per tiu universaleco la
esenco fariûas normo rilate la ndividuojn, kaj do la celo de îiu
kreskema estaëo kaj leûo de îiu ago. Homoj devas celi
la homecon, animaloj la animalecon ktp.
Kontraöe, por ekzistencialismo la ekzisto-elstaro
havas kiel rezulton la gravecon de la individueco, subjektiveco, sentoj,
ekzemple de timo, angoro, feliîo, kredo, ktp. En tiu direkto
ne estas loko por la idealismaj absolutaj celoj, nek facilaj spiritualismaj
kaj teologiaj tendencoj.
244. Ni homoj estas esence liberaj laö
ekzistencialisma konstato. Ne estas validaj la altrudataj valoroj.
Sed valoro estas starigitaj per la libera elekto fare de individuo. Îiu
homo kreas sin mem per la libera elekto inter pluraj eblaj agoj. Gepatroj
kaj majstroj nur povas prezenti motivojn, por ke la edukendulo akceptu
ilin.
Do, la ekzistencialisma homo konstruas sian mondon.
Krome, li devas akcepti la sekvojn de sia elektita mondo. Tiusence okazas
respondeco. En ekzistencialisma kunteksto ne eblas iu ajn sistemo
de filozofio. Sed, aliflanke, la ekzisto de iu teoria sistemo ne signifas,
ke la universo ne realigu simple iun planon. Îiu homo havas nur unu
elektitan planon en sia menso. La universo estas libera por îiuj
planoj.
La homoj transcendas la mondon, îar apartigita
de lli. Sed la morto finiûas la transcendo, kaj reintegriûas
la homo en la ûenerala realo. Per la edukado konsciiûas la
homo pri tiuj fundamentaj eblecoj de elekto, kaj îiu elektas sian
planon.
Laö Martin Heidegger, la homa ekzisto estas
transcendo kaj projekto. Sed tiu transcendeco ne sukcesas
kompletiûi, kaj la projekto nuliûas. Simple ëetita
en la mondon. Æar la homa estulo restas forlasita sen espero
por sukcesaj projektoj, li difiniûas kiel esto-por-la-morto (Sein
und Zeit, § 55).
Ankaö Paul Sartre elpensis la homon kiel
liberan projekton. Sen iu ajn deviga celo, tiu homo libere projektas esti
io, esti Dio (L’ être el le neant, p. 653), sed projekto
sen suceso.
245. La dialektika filozofio, kun triopa
kaj dinamika formo, establas karakterizan sistemon de celoj, tre interligitaj,
evoluemaj, sociaj kaj optimismaj, sekve kun iom de influo sur la eduka
sistemo.
Dialektike la realo estas konstanta dinamiko,
en kiu îiu ero, aö tezo, altiras sian kontraöon, aö
antitezon, kaj kun ûi kuniûas por nova pli kompleta estaëo,
aö sintezo, pli granda ol la sumo de la antaöaj
kunigantaj eroj. En dialektika filozofio ne signifas kiel en la metodoj
de kontraöaj parolantoj laö la platona dialektiko; la nova senco
estas sintezo de kontraöaj nocioj en sinsekvo komenciûinta per
la tezo tra la antitezo.
Gnozeologie la aspekto de la dialektika filozofio
estas racionalisma, ne pozitivisma. Fundamente ûi analizas la enton
per nova maniero. Dialektika estas la penso kaj dialektika estas la realo.
La dialektiko kontraöas la aristotelan filozofion
de la identeco. Por la aristotela logiko kaj ontologio: æiu estas
identa al si mem, kaj la kontraöo de la ento (kiel jam parolis Parmenido)
estas simple nenio.
Tamen la identeca filozofio kaj la dialektika
estas kune kontraöaj al la empirisma aö pozitivisma filozofio.
246. Dividiûas la dialektika filozofio
en ideisman kaj materiisman vidpunktojn.
Laö ideisma dialektiko de Fichte, Schelling,
îefe Hegelo, la fundamento de îio estas la ideo. Tiu
ideo prezentiûas kiel mi (subjekto), kiu pensas la enton
(objekton). Sed tiuj du - tezo kaj antitezo -, ne tute distingiûas
kvazaö ili estus du apartaj aferoj; ili kuniûas kiel unu ideo,
la absoluta ideo; jen la sintezo. Per novaj dividoj, aö analizoj,
malkovriûas ke îio estas dialektika kaj restas ideisma.
Feurbach, Marx, Engels opiniis, ke unue estas
ne la ideo, sed la materio. Sed tiu materio havas kiel funkcion
la ideon (penson aö spiriton). Jen materiisma spiritualismo
kontraste kun la mekanikisma materiismo.
Ne estas dualismo, en la senco de du egalaj substancoj,
kiel la neredukteblaj substancoj animo kaj korpo, kuïantaj unu îe
alia, sed estas materio kiu spiritas (tio estas, kiu konas kaj psike agas).
La dialektikistoj kredas, ke per la inversiûo,
per kiu ili metis en la bazon ne la ideon, sed la materion, la interpreto
de la realo fariøis laö la faktoj, kaj do laö la historio.
Jen la koncepto de historia materiismo, laö kiu tre
gravas la materio en la homa evoluo, kiel oni konstatas per studo de la
ekonomio kaj de la socio ûenerale.
Ekonomiaj faktoroj, ekzemple teknikoj de laboro
kaj produktado, rilatoj de laboro kaj produktado, îefe determinas
la historian evoluon. Tiuj ekonomiaj faktoroj determinas, kvankam ne tute
fatalisme, la homan konscion, kiu per tiuj kondiîoj kreas ideologiojn
pri religio, moralo, politiko. Aliflanke, la homo mem povas krei novajn
kondiîojn de laboro kaj produktado, tiel ke la konscio povas ïanûiûi
kaj pliboniûi.
Per tiuj antaösupozaj dialektikaj konceptoj
(ideismaj kaj materiismaj inkluzive monismajn) kontruiûas nova etiko
kaj nova filozofio pri eduko (vd 446;
515).
248. La etiko de la plimulto, tio estas de
la popolamaso, ne difiniøas filozofie, se ûi resultas
nur el malevoluintaj prikonsideroj kaj tradicie ricevitaj uzoj. En tiu
primitiva formo, la vulgara etiko povas influi apartajn konceptojn pri
eduko kaj politikajn decidojn pri tiuj aferoj.
Cetere, kelkaj homoj akceptas revelaciintajn religiojn,
kun samtempaj moralaj ordonoj. Ankaö por tiuj la konceptoj pri eduko
obeas nekonsciajn filozofiajn konceptojn.
Estas utopio la tuja atingo de leûoj tute
kritikaj pri eduko, æar la politika rajto de la plimulto ne ebligas
tion. Sed, iom post iom la homaro kaj ties leûoj perfektiûas.
Îi tie okazas speco de rondirado:
La bona eduko dependas de bonaj leûoj, kaj
la bonaj leûoj dependas de bona eduko.
Tamen îiu rondirado ie rompiûas, helpe
de la kritika penso, kaj pro tio almenaö kelkaj estas bone edukitaj
por interagi kun aliaj kun la fina atingo de bonaj rezultoj.
§ 3. Speciale
pri la racionalisma ontologia etiko. 1448y250.
251. Ontologia racionalisma etiko rezultas
el du momentoj de la analizo:
- fenomenologia analizo, de la ento kaj entaj
propra¼oj;
- kursiva analizo por atingi la implica¼ojn,
precipe de la principoj.
La utileco de tiu daörigo pri la ontologia
racionalisma etiko evidentas, pro tio ke la aliaj etikoj precize neas tiujn
antaösupozojn, precipe la duan pri la implica¼ojn. Per analiza
ekspono de unu etiko, samtempe estas diskutataj elementoj interesaj al
la aliaj, æar per la kritika penso estas konsiderataj la alternativoj.
Je la fino, îiu elektu, laö sia kompreno,
la koncernan etikon, kiu estu bazo de la filozofio pri eduko.
Didaktike, oni atentu, por priparoli pri etiko:
- la fundamentajn etikajn nociojn (vd 252);
- la analizon de la ento kaj de la entaj propra¼oj,
kaj de la elirantaj principoj, inkluzive de la etika principo (vd 274).
I - Fundamentaj
etikaj nocioj, aý konceptoj. 1448y252.
253. Bono, konveneco, valoro. Gravas decidi
pri apartaj pli fundamentaj etikaj konceptoj, - kiel metafizikaj antaýsupozoj,
- por decidi pri la etika devo. Oni komencu per la konceptoj pli fundamentaj
kaj streæe interligitaj - bono, konveneco, valoro, - por poste klarigi
la pli specifajn, pri celo kaj devo, kiuj ankaý estas gravaj en
filozofio pri eduko.
Oni estu æiam avertita, ke teorie
(aý enhave) apartenas al metafiziko determini la bonon, kaj ke etiko
estas nur formala scienco pri la fluo de la agoj enkadre de bono kiel normo.
Same, logiko, kiel formala scienco, ne determinas teorie la veron,
sed tiu tasko estas de la metafiziko (gnozeologio, ontologio) (vd 222).
Bono estas tio, kio iamaniere estas konvena
al io, laö la vidpunkto de la ekzisto.
Oni distingu inter la nocio mem de bono, kaj bono
kiel fundamenta propra¼o de la ento (vd 274).
Bono esta rilata koncepto, îar ûi
diriûas en komparo al io. Pro la fundamenteco de tiu nocio de bono,
ûia kompreno okazas rekte per la racia mensa konstato.
Oni atingas îion unue kiel enton, - jen
absoluta koncepto, - kaj samtempe oni komprenas, ke îiu ento estas
bona, îar estas konvena rilate al si men la ekzisto.
Ento povas esti, foje statika, foje dinamika (aganta).
Pri amabaý direblas la bono. Statika ento jam estas bona; aganta
ento faras ion bonan, kaj sekve, povas agi bone.
Naturo bona diriûas pri la statika
ento.
Ago bona, pri la dinamika ento.
Homo estas naturo; sed tiu naturo ankaö agas.
Eduko atingas la homon nur rilate la agojn. Kiam oni asertas, ke la homeco
estas la ûenerala celo de la eduko, la signifo estas la boneco
de la homaj agoj. Tiuj agoj plibonigas la homon.
La principo de boneco (aö principo
de la bono) asertas la neceson esti bona (vd 274).
Tiu îi principo, - starigita de la metafiziko, - havas la rolon esti
bazo de la etiko. La etikaj sistemoj, - en tiu kazo dependaj de
la akceptata metafiziko, - provas pruvi tiun neceson, sed unuj faras tion
unumaniere, aliaj alimaniere. Okazas do pluraj etikoj, aö moralaj
filozofioj.
La racionalisma ontologia etiko, ekzemple, pruvas
sian etikan bazon per analizo de la nocio de ento, intuicie atingata. Kiu
ne supozas atingi tiel la enton, provas alian bazon.
Ordinare la kono havas kiel psikan propraëon
(kiel rezulton) esti plaîa. Per la bonaj celoj atingitaj fariûas
la feliîo. Pro tio oni ja diras, ke feliîo estas la
îefa homa celo.
Efektive, bono estas la celo, kaj per la
bono æiu homo fariûas feliîa, sed kiel psika rezulto.
Oni povas ja diri, ke la ûenerala celo de la eduko estas la bono,
kaj ankaö diri, ke ûi estas la feliîo; same, pro ekvivalenteco,
oni povas diri, ke la øenerala celo estas la homeco, îar la
homa bono estas esti homo, kaj estante efektiva homo, okazas la homa feliîo.
La koncepto de konveneco ligiûas
al tiu de bono. Tio, kio konvenas laö la ekzisto, estas la bono; tio,
kio ne konvenas laö la ekzisto, estas la malbono. Sed la konveneco
okazas pli vaste, per a aliaj nuancoj; ûi okazas ankaö laö
la vidpunkto de la esenco, kaj diriøas pri la vero. La etika
demando estas, îu kelkaj agoj devas esti ekzistigataj, kaj ne æu
ili estu veraj.
Valoro estas tio, kio konvenas. Oni diras
valoro îefe por tio, kio konvenas laö la vidpunkto de la ekzisto.
Pro tio, antaö îio valoras la bono.
254. Realo kaj potencialo, objektiva
kaj subjektiva. Kiel vorto devenas el la latina res (= a¼o).
Ordinare reala estas tio, kies ekzisto
ne dependas de la imago de nia kono. Estas ja realo la kontraöo
de ïajno, fikcio. La celoj antaýe ekzistantaj
en la menso, kiel gvidantoj de la ago, realiøas poste, kiam ili
fakte okazas ekstere.
Foje oni imagas la atingon de edukaj celoj kiel
realiøo de la individuo. Efektive estas realiøo la
transiron el la neekzisto en la efektivan ekzistadon.
Potencialo estas en kontraýa rilato
al realo. En la ago io potenciala fariøas realo. Sed tiu potencialo
jam estas siamaniere io parte reala, en la senco de io kun fundamento en
la realo . Do, potencialo ne estas la samo kiel pura ebleco (latine ens
possibilis).
Objektiva signifas efektive ekzistanta
ekster la penso, aö almenaö kun iu fundarnento en la realo. La
edukaj celoj, ekzemple, devas esti objektivaj kai ne tute subjektivaj.
Objektivo, signifante punkton kiun oni
devas pripafi aö konkeri, kaj sekve povas figure signifi celon atingendan.
Objekto estas îio, kio prezentiûas
al niaj sensoj aö spirito. La diferenco inter objekto kaj aëo
estas, ke la unua havas kiel nuancon la eksterecon, la dua la konsiston.
255. Celo signifas materie, îar
estas tio, kio estas atingenda.
Etimologie, oni rimarku en la pola celovac
(= celi), en la germana zielen (= celi).
Signifas celo rekte tion, kion la ago emas sukcese
atingi. En la celo finiøas la ago, kiu per tiu atingo realiøas.
Æar celo estas fino de la aga procezo, en
la latina kaj en la latinidaj lingvoj tiu vortradiko fin- povas
ankaý signifi celon. Sed tiu uso ne okazas en Internacia Lingvo
Esperanto kiu donas al tiuj vortoj apartajn proprajn signifojn; nur figure
unu povas anstataýigi la alian.
Direkto figure signifas, ke iu ago eliras
al la celo, kiu siavice estas elektata inter eventualaj celoj. Nuance,
direkto rilatas lokon, al kiu iras la ago.
256. Direktivo entenas la øeneralan
signifon de celo atingenda. Por signifi moralajn aferojn, direktivo
estas pli adekvata ol direkto. Nuance, direktivo supozas la
antaýkonon de plenumota celo. Tiusence, filozofio pri eduko prezentas
la fundamentajn direktivojn, per kiuj edukiøas la homo.
La ordinara signifo de direktivo supozas, ke iu
persono prezentu al aliaj la direktivojn; sed oni povas ankaý elpensi,
ke iu persono proponas al si men direktivojn.
257. Devo diriûas pri
la morala neceso. Rekte rilatas devo al la ekzisto, en la senco de deviga
meto de la ago. La vorto ne enhavas la formon (aö esencon, aö
specon) de la ago. Pro tio, devo estas tute ûenerala vorto
en filozofio.
Kiam oni enkondukas la aferon, kio estas devigata,
- okazas la materia divido de devo; ekzemple, devo de ago, devo de la esenco,
devo de la ento.
Laöforme devo estas tute ûenerala vorto,
kaj rekomendindas ke oni diru pri kiu materia devo oni parolis; ekzemple,
pri la etika devo.
Sed, - kiel avertite, - laömateria vidpunkto,
oni distingas pri kio okazas la devo. Jen kiam apenas la etika devo, per
kio estas dirata, ke kelkaj agoj estas devigaj, aliaj ne. Îu eduko
estas unu el tiaj devigaj agoj? Jen pro kio interesas al ni la klarigon.
258. Leûo, normo, regulo, regularo
rilatas la formon de la devo, kaj pro tio signifas malpli vaste.
Tiuj vortoj esprimas detaloj de la devigoteco de la celoj. Do, pluraj aliaj
vortoj rilatas, laöforme, al devo, pro la proksimeco de la sencoj.
Leûo (vd) signifas pli amplekse
ol normo, regulo, regularo. Pro tio, leøo kompletiøas
foje per regularo.
Naturo rilatas la strukturon de la statika
ento. Tiusence oni demandas pri la naturo de iu korpo, aö eî
pri la naturo de Dio. Oni atentu îiam pri tio, ke ekzisto signifas
simple esti for de la ne-ekzisto, kaj esenco estas la maniero ekzisti.
Laö kelkaj filozofiaj antaösupozoj okazas
naturaj leûoj. Kontraste la pozitivaj leûoj okazas per
politika elekto. Sed estas tiuj, kiuj ne akceptas naturajn leûojn;
por tiuj la eduko dependas nur de politika decido de la plimulto.
Jen diskutenda afero, kaj dividas inter si la filozofoj ankaý en
filozofio pri eduko.
259. Idealo, modelo, utopio diriøas
pri la celo prezentata al la serîanto, kiel la plej perfekta.
Idealo, laö la etimologia senco, estas
prezentata al la menso kiel ideo, kiu gvidas la agon.
Tiu karaktero de plej perfekta, kiun enhavas la
idealo, supozas ke la naturo antaödifinas kelkajn preferindajn celojn.
La antaöekzisto de idealaj celoj estas
afero tre diskutata de la filozofoj. Ofte formoj de la naturo kaj de la
socio sajnas idealaj atingoj respektendaj de la etiko kaj eduko. Tamen
tiuj formoj povas esti nur stabilaj atingoj eventuale anstataöigeblaj
de la evolucio (vd 302).
Îu la eduko fariûas laö antaödifinitaj
idealoj? Îu la celoj de la eduko nur ekzistas kiel
elekto de la individuo kaj socio?
Jen vidpunktoj diskutendaj de la filozofio
pri eduko.
Kelkaj difinas la filozofion pri eduko kiel esploron
de la idealoj de la edukado; tiuj do supozas ilian ekziston. Aliaj,
pli ûuste, difinas ûin kiel studo de la celoj de eduko; tiuj
je la komenco nek asertas, nek neas la ekziston de la idealoj, sed proponas,
ke oni studu tiun aferon.
En eduko oni preskaö îiam parolas pri
idealaj celoj, kvankam lli ordinare ne estas atingataj. Krom la
menciita idealo de paco, estas pluraj tiaj idealoj, vere utopiaj.
Por kelkaj popoloj, estas utopioj la respubliko,
la demokratio, la justeco, la egaleco, la homareco; tamen, ili estas efektivaj
celoj, precipe por la eduko.
Modelo, - kiel io imitinda pro sia perfekteco,
aö kiel io proponata por esti imitata de pentristo, brodisto, laboristo,
artisto ktp., - estas nomo, kiu ankaö povas signifi la elektitajn
formojn de eduko. Similas modelo al la senco de paradigmo,
laý kiu oni faras ion per ekstera imitado.
Inter pluraj modeloj, la leûo elektas la
proponitan de la plimulto kaj devige proponas ûin kiel celon atingendan.
Politike nur rajtas decidi la plimulto.
Îiuj landoj havas siajn modelojn de publika
eduko. Tiel same, îiu elektas modelojn por sia persona normo de vivado.
Ordinare modeloj rezultis el studo kaj sperto per la praktikado.
Modeloj povas funkcii kiel direktivoj (vd
256) de la edukado, kiuj estas pragmatisme akceptataj
dum ili funkcias, kaj poste forlasataj.
Utopio, el la greka (= ne) kaj topos
(= loko) signifas ion tre idealan, sed ne absurdan, kiun ordinare
oni ne atingas. Homaj idealoj, kvankam ne atingeblaj, konserviûas
kiel veraj celoj. Ekzemple, la socia paco estas ne atingebla idealo, almenaö
ene de difinita tempo de la nunaj generacioj, kiu tro esploras la individuajn
valorojn kontraö la kolektivaj, la naciaj kontraý la universalaj.
Kvankam utopio, paco ne lasas sian karakteron
de idealo celenda de la homaro.
Kelkaj utopioj povas esti kontraý fundamentaj
rajtoj de la individua civitano. Pro tio, ili nur povas esti elektataj
de la kolektivo, se eventuale æiuj civitanoj individue, senescepte
de unu, interkonsentas. Ekzemple, tiu estas la socialisma utopio. Individue
æiuj rajtas individue labori, individue vendi sian laboron, individue
dungi aliajn homojn por entrepreni. Sed se æiuj senescepte de unu
interkonsentas socialisme vivi, ili atingas la la akcepton de la utopio
sen konstraýstaro al la individuaj fundamentaj rajtoj.
En eduko oni preskaö îiam parolas pri
idealaj celoj, kvankam lli ordinare ne estas atingataj. Krom la menciita
idealo de paco, estas pluraj tiaj idealoj, kun karaktero de utopio. Por
kelkaj popoloj, estas utopioj la respubliko, la demokratio, la justeco,
la egaleco, la socia kunlaboro. Tamen tiuj utopioj ne estas kontraý
la fundamentaj individuaj rajtoj. Ili estas veraj edukaj celoj. Eæ
kiam tiuj idealoj restas super la steloj, ili restas tamen idealoj seræendaj.
II - Etiko surbaze
de analizo de la nocio de ento. 1448y262.
263. Racionalisma ontologia etiko
fundamentas la etikan devon sur la implicitaj principoj rezultintaj el
la analizo de la nocio de ento, en kiu ûi asertas trovi implicite
tiun etikan devon. Same kiel la logikaj principoj venas el la ento surbaze
de ties propra¼o esti vera, la etikaj principoj el la ento surbaze
de tries propra¼o esti bona.
Kiel antaösupozo, de tiu sistemo de ontologia
etiko, la postulo estas, ke validu la ento kaj ties analizo. Sekve de tiu
bazo, ûi direblas ontologia etiko; îar la ento
kaj ties analizo ne estas empiriaj atingoj, sed nur racia rezulto, ûi
estas ankaö racionalisma etiko.
La dokrino pri la ento, kiel specifa objekto atingata
de la intelekto, estis prezentata unuafoje de Parmenido el Eleo.
Aristotelo estis tamen tiu, kiu pli klare prezentis
la nocion de ento kaj kaj kiu per analizo montris, ke la implicitaj ontologiaj
principoj bazigas la etikon.
264. Ontologia etiko dependas de la doktrino
pri la ento. Metata surbaze de la ento, la ontologia etiko estigas
la bonon kiel devigan rezulton de la propra¼ojoj de la ento.
Jen tezo defendenda kontraý la malkonsento
de la empiriistoj kaj pozitivistoj. Kiel jam avertite (vd 228),
empiriistoj kaj pozitivistoj nur akceptas kiel validajn asertojn tiujn
havantajn empirian bazon, sekve ne principojn surbaze de la intelektebla
ento.
Pro aliaj kialoj kelkaj racionalismaj kaj fenomenologiaj
filozofioj ankaö ne akceptas tiun tre racian ontologian etikon. Por
ili la nocio de ento ne havas sufiîan enhavon; tio signifas, ke la
racionalistoj ne konsentas inter si pri îiuj raciaj atingoj.
Laö Kant la aristotelaj nocioj de spaco kaj
tempo estas aprioraj formoj de la sensoj; la konceptoj (kategorioj)
de la homa intelekto estas ankaö aprioraj formoj, sed de la
intelekto. Entute ili estas12: unueco, pluraleco, totaleco,
realo, neo, limo, kaj poste venas la duopoj substanco
- akcidenco, kaözo - efiko, reciproka ago, ebleco
- neebleco, ekzisto - neekzisto, neceso - kontingenceco).
Tiel same îiu analizo prezentas nenion novan,
kaj îiu sintezo estas apriora aserto de la intetekto, kaj
sekve estas nur ideisma rezulto. Sekve, ne restas loko por la aristotela
ontologio (æar estas nur ideoj) kaj nek por la koncerna ontologia
etiko (kiu ankaý restas nur kiel ideoj). Anstataý tiu ne
ebla ontologia etiko, kreis Kant (vd 235) la
fenomenologian kaj aýtonoman etikon de la bona volo .
265. Estas analiza la metoda procezo por atingi
la ontologian bazon de la etiko, kiel jam antaödirite. Estu la
ento analizata, por ke el la analizo rezultu la principojn, sur kiuj baziûas
la ontologia etiko. Tiu tasko montriûas malfacila, sed necesa por
sufiîa kompreno de grava afero.
Okazas fazoj per kiuj fariøas la sistema
analiza ekspono de la tuta afero:
- la ento (intuicia, aý per senpera evidenteco),
- la entaj propra¼oj (intuiciaj, aý
per senpera evidenteco),
- la principoj (implicitaj).
266. Sisteme, okaze de la analizo, ento
povas esti konsiderata, per abstraktado, en du fundamentaj sinsekvaj niveloj:
- foje en si mem, foje en rilato.
Redivide, la ento en si mem estas rigardebla laý
la esenco, kaj denove laý la ekzisto; same la ento en rilato estas
rigardebla laý la esenco kaj denove la ekzisto.
Fine, aperas la kvar fundamentaj nocioj, - io,
a¼o, vero, bono (konataj ankorau kun rekta senpera evidenteco),
kaj la korespondaj principoj (kun implica evidenteco).
Æio okazas laý la jena kadro:
laö la esenco estas io – principo de ...
en si men{
laö la ekzisto estas aëo – principo
de ...
Ento{
laö la esenco estas vero – principo de
...
en rilato{
laö la ekzisto estas bono – principo de
etiko.
267. La ento, kiel deirpunkto. Kiel unua
donitaëo, la ento estu precize priskribata, por ke la deirpunkto estu
kritike konata per æiuj alternativoj. En raciaj konstatoj, tiu priskriba
tasko estas nomata fenomenologio, aö fenomenologia priskribo.
La donitaëo aperas en la homa menso en formo
de sintezaj juûoj, en kiu oni asertas la predikaton kiel estigatan
de la subjekto. Tiu juûa aserto estas sintezo, îar okazas simple
la kunmeto de du elementoj. Tion oni rekte konstatas. La sintezo mem fariûas
per la verbo esti. Ekzemple, la pordo estas verda; aö
la homo estas racia animalo; aö la fero estas metalo.
Konceptoj ne aperas izole; ili îiam aperas ene de juûo, kie
ili estas asertataj unu de alia.
Predikato kaj subjekto estas konceptoj,
distingaj de la nocio trovata en la aserto de la verbo esti. Jen
kie troviûas la nocio de ento. Tiu nocio troviûas îie
ajn, kie iu kapo pensas. Sanûiûas la predikato kaj la subjekto,
sed konstante restas la fundamenta nocio de la verbo esti, kiu sekve
tre gravas en filozofio.
Esto kaj ento diras preskaö
la samon. Esto ja estas substantivigo de la verba radiko est-,
kaj havas la nuancon de rezulto de la ago esti.
Ento, en Esperanto, estas substantiva radiko.
Sed la etimologia ekvivalento en la latina (ens, entis)
kaj en la greka (on, ontos) estas substantivigo de la participo.
La konstatita donitaëo nomata esto (aö
ento) havas eksplicitan evidentecon. Ûi estas en la rango
de la tute unuaj, evidentecoj; tio signifas, ke ûi ne estas rezulto
de analizo, en la senco de implicita aö virtuala evidenteco.
Sed kiel eksplicita nocio, la ento servas kiel deirpunkto por atingi
implicajn nociojn, inkluzive tiujn de la etiko. Nenio estas antaö
la ento. Eî la empiriaj aspektoj de nia mensa kono supozas
la enton.
268. Ento en si mem kaj ento en rilato. En
la unua nivelo de la enta analizo (ankoraý fenomenologia), tiu analizo
konsideras al ento divide:
- la ento absolute en si mem (sen la rilatoj);
- la ento rilate (nur per siaj rilatoj).
Disigite, tiuj du ontologiaj aspektoj (ento en
si mem, ento en rilato) estas ambaö karakterize fenomenologiaj, tio
estas, ili estas konataj per analizo, kies gnozeologia nivelo de evidenteco
daöras eksplicite, same kiel la deirpunkto - ento konata sinteze ekde
la komenco.
En la sistema sinsekvo de la analizaj operacio,
æio ankroraý restas enkadre de panoramo, kies partoj estas
vidataj samtempe ke la tutaëo. La diferenco okazas nur koncerne la
metodon: la ento estas nocio rekte sinteza, la ento en si mem
estas nocio analiza; same, la ento en rilato estas analiza nocio.
Tiu rilata prikonsidero okazas ofte koncerne utilaëoj
kaj instrumentoj. La infano ofte nur konsideras tiun konjunkturan situacion,
per kiu ekzemple, la patro estas io nur por ûi, kaj ne estas ulo
por si mem.
Valoro - jen nomo per kiu nomiûas la ento,
kiam konsiderata en komparo. Îiu ento estas valora, îar ûi
valoras almenaö por si mem.
En la dua nivelo, la ento povas esti rigardata
per abstraktado, foje laö ekzisto, foje laö la esenco.
269. Ento kiel ekzisto, ento kiel esenco. Redivide,
en la dua analiza nivelo la ento povas esti rigardata per abstraktado,
kun la sekva fundamento divido, ankoraý fenomenologie konstatebla:
- ento laý la ekzisto,
- ento laý la esenco.
Kiel ekzisto la ento estas rigardata simple
kiel estiûo, kontraste al nenio. En tiu senco oni asertas, ke la
ento ekzistas. En substantivigita formo, la ento estas ekzisto kaj
ekzistado. Kiel ekzisto, la ento estas rigardata la kontraöo
de nenio. Kiel ekzistado, la ento estas daöro kaj tempo.
Kiel esenco oni komprenas la manieron
de ekzistado. Ekzemple, la maniero ekzisti en si mem kiel en propra subjekto,
estas esence la substanco. La maniero ekzisti en alia subjekto, estas esence
la akcidenco. La maniero ekzisti per la partoj unu îe la alia, estas
la esenco de la kvantigita substanco. Rezulte, la raciaj juûoj estas
aö pri-ekzisto-juûoj, aö pri-esenco-juûoj.
La nivelo de evidenteco de ekzisto kaj esenco
daöras kiel eksplicita; do, kiel jam avertite, la afero ankoraö
estas fenomenologia. La impliciteco okazas nur kiam, per analizo, oni demandas
pri la kontraöo, kaj tiu kontraýo estas asertata kiel akcetebla.
270. La distingo inter ekzisto kaj esenco
ebligas krei du apartajn seriojn de juûoj, jen per la analizo de
ekzisto, jen per la analizo de esenco. Tamen okazas kelkaj problemoj, pri
kiuj oni diskutu nun.
Gnozeologie, la menso atingas æion unu per
la esenco, kaj ekde la esenco okazas la iro al ekzisto. Sekve de tio, oni
kutime unue mencias la esencon, kaj do la propra¼o io antaý
a¼o. Ankaý sekve de tio, la esencon estas pli klara
nocio, ol la nocio de ekzisto.
La operacio de esprimo (de kono kaj de arto) fariøas
pere de la simileco, kiu restas flanke de la esenco. Jen la bazo de tiu
problemo, kiu efektive montras ke la homa kono havas limojn.
Ontologie, diskuteblas æu estas reala distingo
inter ekzisto kaj esenco (kiel asertas la plimulto el la skolastikistoj,
por garantii sin precipe kontraö la monismo), îu estas nur simpla
abstraktaëo (kiel asertas tiuj, kiuj supozas, ke la ento reduktiûas
al la nura ekzisto), jen gnozeologiaj kaj ontologiaj problemoj, pri kiuj
ne diskutas la logiko kaj metodiko; por tiuj lastaj sufiîas la formalisma
distingo. Per tiu distingo oni povasantaöeniri kaj malkovri novajn
specojn de analizaj juûoj en tiu ampleksa ontologia kampo.
Kompreneble, la interrilatoj inter esenco kaj
ekzisto, kun tiuj gnoziologiaj kaj ontologiaj problemoj, reflektiøas
en la etikajn nociojn, per iom da manko de klareco.
271. La fundamentaj entaj propra¼oj.
Estas rekte konstateblaj la fundamentaj propra¼oj de la ento:
- esti io (aliquid),
- esti a¼o (res),
- esti vera (verum),
- esti bona (bonum).
272. Io kaj a¼o; vero kaj bono.
Fine, oni avertu unuope, pri la entaj propra¼oj, rekte atingataj
per la fenomenologia evidenteco, kvankam per analizo.
Kio estas io? Estas io la ento rigardata
en si mem kaj laö la vidpunkto de la esenco. Io ankaý
direblas unuo, aö individuo, kiam tiuj aliaj nocioj
avertas pri fundamentaj manierojn manierojn de æiu ekzisto. Estas
do io la ento rigardata laö la vidpunkto de ento en si mem
kaj esenco. La aliaj esencoj estas nur kreskemaj detaloj pri la manieroj
de ekzisto.
Kio estas a¼o? Estas a¼o
la ento rigardata en si mem kaj laö la vidpunkto de la ekzisto.
En tiu senco la ento estas realaëo, tio estas, ekzista¼o
sendependa de la kono.
Kio estas vero? Estas vero la ento
rigardata en komparo kaj laö la vidpunkto de la esenco. Eblas elpensi
vero, kiel valoro, en la senco de valoro vera.
Ripete kaj insiste, la ento diriûas esti
vera, kiam ûi estas konsiderata en rilato al io ekstera termino,
sub la aspekto de la esenco. Tio signifas, ke îiu ento obeas iun
manieron de ekzisto; se ûi ekzistas laö tiu maniero, ûi
koheras kun tiu idea esenco.
Tiu kohera konformeco nomiûas ontologia
vero. Sen tiu interna konformeco de la ento al iu ekstera modelo, ûi
diriûus erara ento. Esence tute neebla ento. Logika vero
estas dirata pri la kohereco inter la esprimo kaj la esprimato.
Kio estas bono? Estas bono la ento
en komparo kaj laö la vidpunkto de la ekzisto.
Kutime, per alia vorto, vero diriûas valoro.
Kiam necese, diriøas valoro bona, kontraste al valoro vera.
Kiel nocio, oni jam multon asertis pri bono
(vd 253). Nun la averto estas pri la karaktero de
bono kiel fundamenta propra¼o de la ento, konstatita fenomenologie,
per senpera evidenteco.
Oni atingas îion unue kiel enton, - jen
absoluta koncepto, - kaj samtempe oni komprenas, ke îiu ento estas
bona, îar estas konvena rilate al si mem, ke gi havu ekziston.
Bono esta rilata koncepto, îar ûi
diriûas en komparo al io. Pro la fundamenteco de tiu nocio de bono,
ûia kompreno okazas rekte per la racia mensa konstato.
Oni atingas îion unue kiel enton, - jen
absoluta koncepto, - kaj samtempe oni komprenas, ke îiu ento estas
bona, îar rilate al si mem estas konvena la ekzisto.
Tiu kohera konformeco de la ento kaj ekzisto nomiûas
ontologia bono. Sen tiu interna konformeco de la ento al propra
ekzisto estas la malbono.
Æu eblas ontologie erara ento kaj
ontologie malbona ento? Jen demando pri kio ne eblas respondi per
la simpla fenomenologia analizo. Pri tio estas la afero pri principoj.
273. En lingvo aý gramatiko la vortoj dirantaj
la fundamentajn propra¼ojn de la ento estas atingataj de semantikaj
varioj.
La du entaj propra¼oj rezultintaj per en
komparo - bono kaj vero - havas pli ampleksan aspekton, kiel tiuj laö
la ento en si men - aëo kaj io.
Ordinare oni mencias la enton pli ofte per la
vortoj aëo kaj io, ol per la erudicia ento, aö
esto.
Koncerne la vorton io, ûi estas nedifina
pronomo; tiusence io anstataöas simple la substantivon per
ne preciza ideo; îi-rilate oni avertiûu, ke la pronomo difiniûas
kiel vorto esprimanta neprecizan ideon, kaj ke pro tio la pronomo difiniûas
kiel vorto esprimanta neprecizan ideon, kaj ke pro tio la pronomo kapablas
anstataöi la substantivon.
Laöaspekte, pronomo estas simila al adjektivo
(kiu estas la maniero de substantivo), kaj pro tio la pronomo io rilatas
pli al la esenco, ol kun la ekzisto. Tamen, kiel pronomo, io havas absolutan
sencon; sekve io povas signifi la enton en si men (absolute) kaj laö
la vidpunkto de la esenco. Do io estas proksima de aëo (dirita de
ento kaj ekzisto) kaj malproksima de bono kaj vero (diritaj de ento en
rilato).
274. Implicaj principoj. Estas implica
laý la evidenteco, tio, kio ne rekte konstateblas, sed tamen estas
kaïe ligita al tio, kio rekte konstateblas. Per analizo, tiu ligiteco
estas malkovrenda. Kiam la analizo komenciûas, oni konstatas du gnozeologiajn
specojn de evidentecoj - eksplicitajn (fenomenologiajn) kaj implicajn.
Oni malkovras ke la ento obeas internajn kondiîojn
aö leûojn, kaj kiuj nomiøas principoj (greke aksiomoj).
Inter tiuj estas la etika principo, kaj do kiel implica¼o de
la ento.
Ekzemplo de implica principo, en la kampo de la
ontologia vero:
- la ento ne povas esti interne ontologie erara.
Alidire, la ento ne povas esti kontraödira
interne de si mem. Do, la ento estas îiam sia esenca enteco, kaj
ne unuiûas kun la ne-ento (la erara ento). Jen la principo de ontologia
vereco, implica al æiu ento, malkovrita de la analizo aplikita
al ento mem.
Ripete kaj insiste, - la ento kiel vero (laö
la vidpunkto en komparo kaj kiel esenco) ne unuiûas kun sia kontraýo
la malvero; jen la principo pri la ontologia vereco - îiu ento kiel
esenco estas konvena al si mem, kaj ne estas malvera, aý absurda.
Aldone oni konsideru, ke, - se la ento ne unuiøas
kun sia kontraýo (la erara esenco), sed nur kun sia propra esenco,
- rezultas la principo de la nekontraödiro - îiu
ento samtempe ne povas esti sia esenco kaj esti sia kontraöo (vd 642).
Ekzemplo, en la kampo de la ontologia bono:
- la ento ne povas esti interne ontologie malbona.
Alidire, la ento ne povas esti kontraý
sia propra ekzisto. Do, la ento estas æiam sia enta ekzisto, kaj
ne unuiøas kun la ne-ekzistanta ento (la malbona ento).
Jen la principo pri la ontologia boneco
- îiu ento kiel ekzisto estas konvena al si mem. Per alia esprimo
oni diras principo de devo, aö principo de la deviga
bono. Sed tiuj du lasta esprimoj estas preferindaj, kiam la afero estas
pri la aplikitaj principoj (vd 642).
Aldone, oni konsideru, ke, se la ento ne unuiøas
kun sia kontraöo (la neekzisto), sed unuiûas kun si mem, rezultas
la principo pri sufiîeco - îiu ento ekzistas necese
racie, tio estas, kun motivo aö kaözo, kiu pravigas sian ekziston.
Estas notinde, ke per la principo de ontologia
bono fariûas la rilato inter la ontologio kaj la etiko, kaj fine
inter la etiko kaj la filozofio pri eduko.
Kompreneble, interesas al ontologia etiko la principo
de boneco, kiu asertas la ontologian neceson esti bona.
La principo de boneco havas la rolon esti bazo
de la ontologia etiko, kiu sekve fariøas tiu ontologia etiko.
Kiu ne supozas atingi tiel la enton, tiu provas
alian bazon.
275. Asertivaj kaj neivaj principoj. Du
estas la eblecoj de esprimo de îiu principo (aö aksiomo) - la
asertiva (aö pozitiva) kaj la neiva (aö negativa), kiel rekta
forma sekvo de la operacio per komparo kun la kontraöo.
En asertiva esprimo, eæ kiam oni mencias
la kontraöon, tiu kontraýo estas implica antaýsupozo.
Ekzemple, koncerne la asertivan formon de la principo aö aksiomo "la
ento estas necese la ento". Tio signifas, ke la ento forpelas la kontraöon.
Koncerne la neivan formon de esprimo de la principo
aö aksiomo, oni diras "la ento dum ûi estas, ne estas al neento".
Kiu formo de esprimo estus la plej bona? La asertiva
esprimo signifas pli perfekte la enhavon de la aksiomo. Sed la neiva formo
elstarigas la rezultojn, kaj sekve estas pli utila.
Tamen, por la kompreno de la aksiomo, oni devas
akcenti la pozitivan formon, îar ûi estas la fundamento mem;
sen tiu asertiva formo estas nekomprenebla la neiva. Foje tiuj diferencoj
influas la manieron nomi tiun principon. Ekzemple, principo de identeco
(pozitiva formo), principo de nekontraödiro (neiva formo).
276. Derivitaj kaj aplikitaj principoj. Lauforme,
malpli ûeneralaj principoj estas deriveblaj el la plej ûeneralaj,
kaj malpli øeneralaj principoj fariøas per aplikado
de laýformaj principoj al apartaj kategorioj de entoj.
La derivitaj principoj nur dividas la formon,
sed sen perdo de vasteco, æar daýre ili diriøas pri
æiuj kategorioj de ento, sen iu ajn escepto.
Do ambaö specoj de principoj estas ûeneralaj,
sed la derivitaj transcendas æiujn kategoriojn, dum la aplikitaj
estas dirataj nur de aparta kategorio.
Îar la malpli ûeneralaj principoj
okazas per deriviûo, oni tuj komprenas, ke la deriviûo okazigas
internan sistemecon al îiuj principoj, kaj ke fine kunordiûas
eî îiuj principoj de la etiko kaj filozofio pri eduko. Oni
esploru atente la aferon, eî per ripetado de la difinoj.
277. Derivitaj principoj. Laöforme,
el la tute ûeneralaj principoj de la ento deriviûas aliaj tute
ûeneralaj principoj rilate la vastecon, kvankam nur pri la signifikata
vidpunkto. Ekzemple, æiuj estu justaj.
Kvankam derivitaj, tiuj principoj estas tute ûeneralaj,
îar ili rilatas îiujn entojn, dank’ al la konservo de la transcendeco
tiel vasta kiel tiu de la ento; nur malgrandiûas la formo de la nocio.
Ekzemple, el la principo de la deviga bono
(aö devo) deriviûas la principoj de rajto kaj justeco.
Rajto estas necesa bono kiel postulata
de iu; tiu îi principo estas derivita de la plej ûenerala (laöforme)
pri la devo, kiu nur ûenerale asertas la bonon necesa.
Justeco estas la egale senpartia respekto;
îi tiu principo estas derivita (laöforme), îar ûi
estas pli detala ol la principo pri la devo.
Per novaj formoj subdividiûas tiuj ûeneralaj
principoj, sed îiam nur laöforme tiel, ke ili ne fermiûas
materie en aparta kategorio de ento. Sekve, ne nur la kategorio homo devas
esti justa; ankaö aliaj imageblaj entoj, - spiritoj, anûeloj,
diaj personoj, ktp., - devas esti justaj.
Oni menciu ankaö la principo de estetikeco,
derivata el la ontologia vero, îar ûi gravas en edukaj aferoj:
îiu ento estas bela, aö îiu ento estas agrabla esti konata.
Simila deriviûo: îiu kono per si men
estas vera (ne ekzistas malvera kono en si mem).
278. Aplikitaj principoj. Laömaterie
la ûeneralaj principoj deriviøas laö la diverseco de
la kategorioj (aö genroj) de ento. Ekzemple, homoj estu justaj (ne
estas dirate pri aliaj kategorioj, ekzemple, anøeloj).
Por Aristotelo la fundamentaj kategorioj estas:
substanco, kvanto, kvalito, rilato, tempo, loko, pozicio, ago, pasivo,
havo; tiuj subdividiûas en subgenrojn kaj specojn. En îiu nivelo
aplikiûas la ûeneralaj principoj, kaj fariøas apartaj
principoj.
Ofta ekzemplo de derivita principo laömaterie
estas la matematikaj principoj, aý aksiomoj, kiuj
okazas enkadre de la kategorio de kvanto. Jen preciza ekzemplo de
matematika principo: du kvantoj egalaj al tria kvanto, estas kvantoj
egalaj inter si.
Tiu aksiomo deriviûas el tiu alia pli ûenerala:
du entoj egalaj al tria ento estas egalaj inter si.
279. Aplikitaj etikaj principoj. Al etiko
estas tre interesa la kategorio de ago kaj sekve ankaý interesa
la koncernaj aplikitaj principoj.
Ekzemple: îiu ago celas objekton konvenan
al si (aö îiu agas devige bone). Jen apliko de la ûenerala
principo de ontologia boneco, îar îiu ago estas aparta kategorio
de ento.
Homo estas tute specifa ento, en la kategorio
de substanco . Li ekzemple estas atentigata de la sekva tute aparta
principo:
"Homo ne mortigu alian homon", jen apliko de la
ûenerala principo de la ontologia boneco, îar la homo estas
kategorio kaj speco de ento, kaj sekve al li konvenas la homeco, jen la
sia, jen la de alia. Tiu principo ne inkluzivas la aliajn kategoriojn de
ento; gi ne inkluzivas, en sia eldiro, ke oni ne mortigu bestojn, nek diras
ke unu besto ne mortigu alian beston.
280. Per senfina aplikiûo multobliûas
la aplikitaj principoj. Tiel apartaj prikonsideroj pri la homo montras
al ni, ekzemple, la principojn de socialeco, lojaleco, prudenteco, spirita
forteco ktp. Fine, îiuj estas difinitaj per la aplikado de ûeneralaj
principoj al aparta enteco trovata en la homo.
La principoj derivitaj nur laöforme povas
diriûi "simple derivitaj" îar ili nur analizas la ûeneralan
enton.
Malsame, la principoj derivitaj laömaterie
povas esti nomataj "aplikitaj" principoj, îar ili konsideras la "simple
derivitajn principojn" ene de aparta kategorio de ento. Ambaö genroj
de principoj estas derivitaj, sed nur la lasta genro estiûas per
aplikado.
La aplikitaj principoj (laýmateria
divido) ne tiel gravas ol la derivitaj (laýforma divido),
îar la materio povas ïanûiûi, kiel oni konstatas
en la animala evoluo.
La tiel nomata "natura leûo" ne estas
do tiel rigora, kiel foje ûi estas prezentata; per la ïanûiûo
de cirkonstancoj, ïangiûas la aparteco de tiuj principoj men.
281. La relativeco de la moralo okazas
kiel sekvo de la aplikitaj principoj kaj nur rilate tiujn îi. Dum
konserviûas la aparta kategorio de ento, la pricipo kohere aplikiûas;
se okazas ïanûo de tiu aparta naturo, ankaö kohere modifiûas
tiu parto de la moralo.
Okazas la do relativeco de la moralo, ne simpla
malmoralo. Laö la mezuro en kiu homo kapablas ïanûi la
naturon, li ïanûas la leûojn, sed ne detruas ilin, îar
li nur anstataögas unuj per aliaj.
282. Elekto de antaýsupozoj pri la morala
devo. Îar la pruvo, kiu decidas pri la morala devo estas
antaösupozo rilate la filozofion pri eduko, tiu îi filozofio
pri eduko ne rekte zorgas pri ûi.
Sed kompetenta filozofo pri eduko konsciiûas
tamen pri la afero, kaj pro tio, li kritike elektas, aý racionalisman
filozofion, aý empiriisman, aý sistemon inter unu kaj alia.
La ontologia etiko strebas pruvi kontraö
la pozitivistoj, ke la racia nocio de ento valoras kaj ke la analizaj rezultoj
ankaö valoras.
La racionalisma filozofio avertas ke la pozitivisma
filozofio estas memkontraödira. Empiriismo estas komenco de
raciionalismo, kaj sekve akceptas la fundamenton mem de la racionalismo,
se ûi akceptas la fundamenton, implice akceptas la sekvon.
Aliflanke, por ke okazu la eduka procezo, ne estas
tamen necese, ke ûi estu etika devo îiu-rilate. Oni edukiûas
certe por multaj celoj nenecesaj kaj nedevigaj. Tamen, kelkaj povas esti
etikaj devoj.
Denove, tiuj etikaj devoj povas îiuj esti
laö tiu, aö tiu alia filozofo. Îu oni elektas pozitivismon,
îu fenomenologion, îu raciisman filozofion, îiukaze restas
ia filozofio pri eduko. Îiam devas esti klare, îu oni elektas
la edukajn celojn laö la pozitivisma kompreno, aö laö la
racionalisma kompreno.
Ne estas permesate al la filozofo pri eduko, ke
li ne sciu laö kiu kompreno li laboras. Li devas kritike scii, kaj
ne esti naiva, pri îi tiu centra îapitro "la eduko kiel deviga
celo".