Filoz. pri Eduko

ÆAP. 17 CIVILA EDUKO POR LA FAMILIO (GEEDZA EDUKO). 1448y884.

- F I L O Z O F I O P R I E D U K O - - V-a PARTO - - UNIVERSO DE LA EDUKO -

885. Øenerala enkonduko en la edukon por la familio. Estas familio, - la plej antikva kaj spontanea societo, - interkonsento de individuoj cele al generado. Por sukcesa famili estas bezona speciala edukiteco, kiu akiriøas parte spontanee per la praktikado, parte intence per la teoria klarigado.

La antaýsupozo de tiu edukiteco estas æefe la difino de la familio mem. Æu øi difiniøas per la celoj? Æu per la interkonsentaj kuniøintaj individuoj?

Cetere, kiaj estas la diversaj celoj de familio, krom la æefa?

Kiom da homoj kreas familion, æu unu aý pluraj viroj, æu unu aý pluraj virinoj? Æu æiu filo estas aparta familio, kaj la familioj tiom multaj kiel la filoj?

Ien polemikaj antaýsupozoj, kiujn kritika pripenso devas prikonsideri.

Æar filozofio pri eduko jam supozas la elementojn de tiu difino, øi nur proponas kia estu la edukiteco en tiu kaj tiu formo de familio (vd 29, pri antaýsupozoj).

Aparta antaýsupozo de la edukiteco necesa en familio estas la seksa eduko (vd 744); ankaý pri tiu seksa eduko individua okazas opiniaj diferencoj, kelkaj liberalismaj, dum por aliaj sekseco estas nur familia celo tiamaniere, ke nur.geedziøintaj homoj estas permesataj seksumi.

Koncerne al terminaro uzata, oni atentu kelkajn nuancojn.

Vastasence, familia eduko inkluzivas la formado de la geedzoj por familii, por esti efikaj rilate æion en la familio.

Striktasence familia eduko signifas nur la edukadon de la gefiloj, fare de la familio kiel helpa edukisto (vd 500).

Rigardante ne rekte la gefilojn, sed rekte la geedzojn, kiuj, per interkonsento kreas la familion, oni klare diras tion edukon por la familio, aý simple geedza eduko. Jen la æefa vidpunkto de la nuna æapitro.

Didaktike kaj sisteme, eduki por la familio konsistas el la klarigado, tuj plenumenda per la motivado kaj ekzercado. Jen du artikoloj:

- Eduko por la familio per klarigado (vd 886);

- Eduko por la familio per motivado kaj ekzercado (vd 900).

Art. 1. EDUKO POR LA FAMILIO PER KLARIGADO. 1448y886.

887. Enkonduko. Kreiøis la familio surbaze de la naturo, kiu evoluis en la direkto de la formado de du seksoj, kaj kiuj kapablas komplementi sin kaj vivi harmonie. Sed pri tio estas bezone, tamen, la eduko per klarigado.

La seksaj diferencoj rezultis el eventualaj direktoj de la animala evoluo; patologie ili foje ne okazas en kelkaj flankoj; la estonta scienca kapablo povos eæ ïanøi multe la evoluan direkton de la seksoj.

La malsuperaj ïtupoj de la animala vivo ne inkluzivas la seksan diferencon; kelkaj per si mem ïanøas post kelka tempo sian sekson.

En iu ïtupo de la animala evoluo, pro eventuala¼o, malsamiøis unu el la kromosomoj; tiel aperis du formoj, la vira XY, la virina XX. Nun, la kuniøo de æeloj XX kaj XX diferencigis de la kuniøo XX kaj XY.

Dum la longedaýra historia evoluo okazis aliaj diferencoj, øis la nuna de homa viro kaj homa virino. Estonte okazos certe aliaj, pro tio ke la genoj ne estas nature tute stabilaj. Cetere la mano de la scienco povas rapidigi tiujn ïanøojn, kaj elekti saøe la plej preferajn.

La embrioj de æiuj animaloj, dum la unua fazo de kreskado, estas tre similaj, sed poste iom post iom ili malsimilas.

En superaj animaloj, la vira embrio pli frue agas per kelkaj hormonoj, kiuj instigas la kreskon de la seksaj organoj, kiuj venas al ekstero; la inaj hormonoj agas nur post pli da tempo, kaj tiam jam ne estas eble, ke la seksaj organoj venu al ekstero. Sekve, la vira sekso estas elstare ekstera, dum la ina sekso restas interna, tiamaniere, ke la diferenco inter viro kaj virino, kvankam akcidenca ïajnas pli granda ol øi efektive estas.

Notinda nova¼o en virino de supera animalo estas ke la embrio sukcesas alglui al øi, preskaý kiel parazito, por ricevi transfuzon de sango. Tiu embrio estas sendependa vivulo, malgraý esti algluita. En malsuperaj animaloj, ekzemple fiïoj, embrio kreskas sendepende de la gepatroj, dum en superaj animaloj la kreskado fariøas kun intima postulo de la patriana amo.

Ordinare, en la nuntempaj normalaj homaj kondiæoj, tiu kresko per parazitismo ne povas esti neata, sen perdo de la nova vivo. Se, pro defendo de la patrina vivo, la parazitismo jam ne eblas, oni rekte ne mortigu la embrionon, sed nur lasu øin al propra sorto, aý al nova sorto per novaj sciencaj rimedoj.

Koncerne al eduko por familii, per klarigado, oni demandu unue pri la rajto familii kaj koncerna eduko. Aldone, al klarigado apartenas koni la strukturon de la familio.

Jen la jenaj du paragrafoj:

- Informo pri la rajto familii kaj devo eduki sin por familii (vd 888);

- Informo pri la strukturo de la familio (vd 892).

§ 1. Informo pri la rajto familii kaj devo eduki sin por familii. 1448y888.

889. Fundamenta rajto de æiuj. Gravas eduko por familii atentigu pri la antaýsupozo, ke la kreo de familio estas rajto de æiuj kaj la plej bona stato.

Krei familion staras kiel unu el la fundamentaj homaj rajtoj. Tiu fundamenta rajto pri la familio prezentiøas preskaý tiel evidenta kiel la rajto vivi, æar øi intime kunligiøas kun la vivo mem.

Cetere, la familio funkcias kiel psika kaj ekonomia ekvilibro inter viro kaj virino kaj infanoj. Per la familio fariøas la psika kontenteco kaj per la familio organiziøas la ekonomiaj rimedoj.

Laýscie, la fundamentaj rajtoj devas esti respektataj de æiu alia socia strukturo tiamaniere, ke neniu povas antaýmeti la kondiæon malpermesi la edziøon.

Pro tio, la kontraktoj de laboro per kiuj la laboristoj laboras en entreprenoj ne povas simple devigi ke ke luataj homoj ne estu edzigitaj.

Same, la Ïtato ne rajtas malpermesi la edziøon al siaj oficistoj. Nek eblas postuli tion al la militistoj, kvankam tio prezentiøas tre malfacile reglamentata.

Religiaj organiza¼oj ne povas antaýmeti kiel kondiæon la fraýlecon por la dungado de ekleziuloj (episkopoj, pastroj, pastoroj, bonzojn ktp). Tiu elektado apartenas al la individuaj rajtoj, ne substance kontroleblaj de neniu institucio.

Fundamentaj rajtoj estas neforigeblaj per iu ajn speco de kontrakto. Nur individue la homoj povas decidi pri fundamentaj rajtoj, neniam la aliaj. La eduko per klarigado devas informi pri la fundamentaj rajtoj tiamaniere, ke æiu individuo postulu ilin kaj, ke neniu postulu ion kontraý. La socio akceptu la pezon de tiu rajto.

En la pasinto la sklaveca reøimo metis la edziøon de sklavoj en la dependo de posedanta sinjoro. Jen maljusta leøaro.

Servuteco de kamparanoj dum Mezepoko, en Okcidenta Eýropo, estis duona sklaveco, kaj kiu inkluzivis Sinjoro rajton pri la edziøo de la servutuloj.

Ankaý ekde Mezepoko, Romkatolika Eklezio, influe de la servuteco, metis la edziøon en sian dependon. Antaýe la edziøo estis ceremonio interne de la familio. Nun øi restis deviga religia ceremonio antaý reprerzentanto de la Eklezio. Sekve, la geedzoj restis reduktataj al pasiveco.

Cetere la Eklezio kreis kondiæoj de valideco kaj de malvalideco, ekzemple, pri aøo, pri parececo, pri aliaj religioj. Jen arbitrecoj kontraý la fundamentaj rajtoj de la individuoj memdecidi. Malfacilas kompreni sur kiu bazo kompetentas religiaj instancoj kondiæojn de valideco por geedziøo.

Kompreneble, æar geedziøo estas afero inter pluraj, la afero rilatas tiuflanke al ïtata instanco, sed tamen garantiitaj la fundamentaj rajtoj de la individuoj.

Æu la familio estas la plej bona vivstato? Orientaj religioj, kies formoj en Okcidento estis pitagorismo, orfeismo, manikeismo, malestimis la geedziøon.

Tiu doktrino eniris la kristanan religion, per vortoj de Jesuo, de Apostolo Paýlo, de Aýgusteno el Hipono (354-430), kaj de aliaj, kiuj ne edziøis.

Aýgusteno el Hipono, æefa organizinto de la tiutempaj okcidentaj kristanaj monakejoj, prezentis en siaj reguloj (Letero 211) por la monaka vivo, kiel virtojn la karitaton, la humilecon, la æastecon, la obeon, la laboron kiel kapablajn krei la atmosferan cirkonstancaron de unuiøo kun Dio. Pri la geedziøo Aýgsteno pensumis antihumanisme:

"La geedziøo estas vera bono, æar estas nekontestebla bono naski filojn kaj mastrumadi (Apostolo Paýlo, en I Timoteo 5, 12). Sed estas plibone ne geedziøi, æar estas plibone por la socio ne bezoni tiun agon (sed melius est non nubere, quia melius est ad ipsam humanam societatem hoc opere non egere) (Pri la bono de la geedziøo, æap. 9)".

"Mi jam scias, ke kelkaj murmuras – kio okazas se æiuj tion volus (utinam omnes hoc vellunt), almenaý kun amo el pura koro kaj bona konscienco kaj sincera fido (I Timoteo 1, 5). Tiel multe pli rapide plenumiøos la civito de Dio, kaj rapidiøus la fino de la jarcentoj" (Pri kì bono de la geedziøo, æap. 10).

Feliæe la øisnunaj homoj opiniis pli saøe ol Aýgusteno pri la familio. Pro tio ni povis ekzisti, kaj la fino de la jarcentoj ankoraý ne okazis!

890. Kiu edukas por la familio? Antaý æio, la æefa edukisto æiam estas la edukendulo mem (vd 430). La aliaj estas nur helpantaj edukistoj. Ordinare la geedziøo estas afero de plenaøulo, kaj pro tio æiuj havas oportunan tempon kaj kapablon por pripensi pri la geedziøo.

Tamen la helpo de aliaj en geedziøa entrepreno okazas kaj estas tre utila. Eæ la Ïtato respondecas pri la rilatoj inter geedzoj, æar estas aferi inter pluraj.

Kursoj por la geedziøo kaj pri la familia ekonomio povas esti okazigataj de la universitatoj kaj mezlernejoj. Denove la iniciato estu ne nur de privatuloj kaj de privataj organiza¼oj. Æefe la Ïtato respondecas pri tio.

Plena lernejo okupiøas ankaý kun la geedziøo de la junuloj. Laýscie, tamen, æiam okazis rezisto al la seksa edukado en la lernejoj, pro tradiciaj familiaj kutimoj kaj religiaj interpretoj.

Sed la amplekseco de tiuj aferoj postulas, ke la sufiæe kompetentaj profesiuloj orientu la plej specifajn problemojn de la familio. Profesiaj edukaj orientistoj kun universitata nivelo multe povas helpi per siaj konoj pri psikologio kaj medicino, etiko kaj infanedukado.

§ 2. Informo pri la fundamenta strukturo de la familio. 1448y892.

893. La rilatoj inter geedzoj ne prezentiøas klare, æar la celoj pri kiuj fariøas la interkonsento estas multaj.

Oni povas akcepti, ke pri apartaj sendependaj celoj eblas krei ankaý apartajn specifajn familiajn sociojn: familio nur por kunvivi psike, familio nur por kunvivi ekonomie, familio nur por eduki adoptitajn filojn, familio nur por naski proprajn.filojn ktp.

Eblas eæ aserti, ke la familio finiøas kiam la celo malaperas tiamaniere, ke la tempodaýro de la familio ne simple dependas de leøo, sed de la daýrado de la celoj. Se oni asertas, ke la ununura esenca celo de la familio estas nasko de gefiloj kun la koncerna edukado, la sekvo estos: kiam la gefiloj plenkreskis kaj edukiøis por foriro, la familio simple malaperas.

Historie la strukturo de la familio varias ene de la sama lando. Tiuj varioj prezentiøas pli de unu lando al alia. La varieco dependas ankaý de novaj ekonomiaj interilatoj kaj sociaj strukturoj. En antikvaj tempoj kelkaj funkcioj apartenis al la familio; en la nuna industria socio ili apartenas al la ïtata imciato.

Konsekvence de la interrilatoj de geedzoj malsame difinitaj (de la filozofio kaj de la historiaj uzoj) varias la interkonsento de kunlaboro en la familio kaj la koncerna eduko. Principe, do, la eduko per informo postutas, ke æiu klare sciu kiun familion li elektis, aý devus elekti kiel adaptiøo al la realo.

Se la familio inkluzivas, ekzemple, la ekonomian ekvilibron, okazas elekto por kolektiva entrepreno. Tiam validas elementoj pri eduko por entrepreno (vd 906) kaj la koncernaj civilaj interrilatoj.

894. Familio estu rigardata kiel jura institucio. Tio signifas, ke la familio naskiøas el interkonsento de homoj kun konsekvencaj efikoj per kiuj kreiøas rajtoj kaj devoj.

La daýro de familio estas dependa de la konsisto mem de tiu jura institucio. Konsiderinte ke la familia institucio naskiøas el libera volo de la geedziøintoj, øi ankaý disfalas nur per tiu interkonsento. Kiel la civitanoj kreas kaj miskreas politikan socion per øenerala pakto, tiel same la homoj kreas kaj malkreas la familion. Kvankam ene de certaj kondiæoj.

Disfalo de familio eblas nur kiam la celoj estas disfaligeblaj. Kiam la celoj jam komencis la realigon, okazas realo pri kio estas necese atenti. Do, la eliro el la familio fariøas kun respondeco pri la jam praktikitaj agoj, precipe pri tiuj, kiuj naskis filojn. Geedzoj ne povas dispartigi sen adekvata aranøo pri tio, kio ili jam realigis.

Redukitiøas al jura komenciøo de familio la eventuala seksumado kun neatendita nasko de filo. Kvankam viro kaj virino kuniøas seksimpulse, ili samtempe povas vole konsenti pri tio kaj establi juran familion.

Se okazas eventuala sekikuniøo sen samtempa interkonsento de stabila familio, tiu æi tamen fariøas se naskiøas ne atendita ido, pro la respondeco pri la rezultoj pri agoj praktikitaj. Pro tiu respondeo, ili devas konsenti pri tiu familio.

Sed tiu eventuala familio, pro la cirkunstancoj, ne estas necese organizata laý la tradicia formo; sufiæas ke ili zorgu pri la filo per iu ajn formo. Kiel oni jam klarigis, familiaj formoj estas plurajaj, kelkaj pli striktaj, aliaj pli ampleksaj (vd 893).

Eventuala familio nur kreiøas laý la strikte esencaj elementoj: gepatroj kaj ido. En ordinara lingvo ne necesas, ke tion oni nomu familio. Sed esence tio estas familio.

Ankaý okazas eventuala familio, laý la strikta esenco, kiam homoj, jam havantan familion laý tradicia formo, sed eventuale sekskuniøis kun aliaj personoj

kun rezulto de filo. Jen la sama homo kun du familioj, malgraý semantike oni ne uzas paroli tiel.

Æiu poligamio fakte estas plureco de familioj. Tiuj tiel nomitaj needziniøintaj patrinoj (aý fruaj patrinoj) efektive estas edzinoj de iu nur esenca familio.

Kompare kun entreprenoj, kiujn

Rilate al la edzoj de tioj solecaj patrinoj oni insistu pri la ekvivalenta respondeco. Eduko havas celojn tiuirilate, por ke tiuj specialaj familioj ankaý bone sukcesu, æefe rilate la edukadon de la koncernaj gefiloj.

Kiel marala enteco la familio'estas parto de socia scienco, same kiel la politika asocio (vd 481) kaj la lernejo, kiam tiu ci estas rigardata kiel mstituæio lueita de la homaj decidoj per interkonsento (vd 81).

Æu havas naturan bazon la formo de geedziøo konata kiel monogamio? Kelkaj tradiciaj religioj, precipe la katolika formo de kristanismo tre insistas pri tio; aed iom post iom gi perdas la batalon. Okazas du formoj de poligamio – la samtempa (malofta) kaj la disigo de la geedziøo por nova geedziøo (pliofta).

Certe la monogamio geedziøo, sen interrompo dum la tuta vivo, estas pli komforta kaj senkomplika, precipe por la edzinoj kaj filoj. Tamen, tio ne sufiæas, por ke gi estu konsiderata necese launatura. La disigo, kun alia geedziøo, ne estas kontraýnatura, simple æar fi ne estas tiel facila. La afero rekte dependas de la interkonsentitaj voloj, kiuj kreas la institucion, kaj de la respondeco pri la agoj (vd 460).

Filozofio pri la eduko ne decidas rekte pri la familia naturo, formoj kaj celoj.

Sed gi devas antausupozi la e]ektitajn alternativojn, kaj efikigi gin laý la elekto.

Preter tiuj fundamentoj de la familio, okazas multaj aliaj flankoj, ekzemple la biologiaj. Ankaý pri tiuj ci ri]atoj inter la geedzoj estas kompleksaj kaj ampleksaj.

Tgnori h tence pri tiuj aferoj povas endangerigi la institucion mem de la familio.

F.n la pasinteco oni konservis multon en sekreto, kaj pro tio kreigs problemoj.

Foje la unuaj païoj estis donataj, aed erare.

Familio havas kondiæojn pli ligitajn al la naturo. Viroj kaj virinoj sentas sin sociaj, do ne solaj, kaj kunlaboras sekse kaj aldone ekonomie.

"Tuj kiam la viro bezonas kunulinon, li jam ne estas izolita estulo, nek estas sola lia koro. Kun si naskigas æiuj ajn rilatoj kun sia speco, kaj æiuj afekcioj de lia animo; kaj baldaý lia unua pasio faras, ke fermentu æiuj aliaj" (Rousseau, Emilio L. IV).

895. Kiuj estas la esencaj celoj de la familio? La tradicia familio havis multajn taskojn krom la esencaj celoj, kaj pro tio la koncerna eduko estis pli ampleksa. La hodiaua familio estas pli esenca, æar gi estas limigata al la plej specifaj familiaj celoj. Ne estas eble eduki laý la pssinteco, æar la edukado devas adapti la homojn al la nuntempa realo kaj al la moviøemo de la realo (vd 163).

La plej ofte indikitaj familiaj celoj estas la placa seksa kunvivado kaj naskado de filoj.

Aldone indikigas kiel ne esencej celoj de la familio la helpo de unu al la alia kaj la edukado cfe la gefiloj. Precipe pri tiuj du celoj okazas notinda Sangemo de la antauaj kaj nuntempaj kondiæoj. Koncerne la helpon, gi langigis multe, æar hodiaý ankaý la virinoj rajtas individue labori ekster la familia ekonomio, kaj cetere por æiuj okazas la socia protekto. Koncerne la edukadon, la gefiloj ricevas gin en multaj niveloj de la lernejo, ekde la infana øardeno gis la plej altaj kursoj de la uriiversitato. Sekve, tre malkreskis la taskoj de la moderna familio, kiu fariøis æiam pli abstrakta jura institucio. Dumtage, la gepatroj en malsamaj lokoj de laboro kaj la gefiloj en malsamaj lokoj.de la lernejo, nokte ne æiuj dormante dum la samaj horoj, jen kadro tute nova kaj ne antauvidita de la antikvaj defendantoj de la familia graveco.

Pri la æefaj celoj de la familio oni diskutas, kiu estas la esenca, æu la seksa kunvivado, æu la naskado de gefiloj; Se estus la seksa kunvivado, suficus ke gi ne estus daure ebla, por ke la familio povu rampigi. Se estus la naskado de gefiloj, la geedziøo fariøus nuligebla, se konstatigus la nekapableco de unu el la geedzoj; ankaý estus finigebla la familio kiam forirus la gefiloj, kvankam la geedzoj restas kune pro aliaj avantaøoj.

Kreskas bi mombrade tiuj, kiuj konceptas la familion tiel celo de la geedzoj mem kaj sekve kiel seksa kunvivado kaj øenerala psika ekvilibro. La aliaj celoj ne estas rilate al tiuj de la geedzoj mem. Fakte, en la virino la patrineco ne ligigas rekte kun la seksaj refleksoj kaj volupto. En la viro ankaý estas distingo. Nur konsekvence de la erektiøo (kiu havas celon en si mem) elfetigas la semo. Kvankam tiuj du funkcioj influas eventuale unu la alian, ili povas esti pritraktitaj kiel apartaj celoj. Se unu ne kapablas ovoli, aiia ne spermigi, tiuj tamen povas kapabli rilate seksajn refleksojn kaj volupton. Ili kapablas do geedzigi. Eæ se ili kapablas havi idon, sed tamen ne volas, kaj tamen deziras vivi kiel geedzoj por seksumi en oportuna tempo kiam ili estas certaj ne havi idon, ili ankaý povas geedzigi.

Aliaj defendas la kontraýon. La katolika kristana eklezio determinis:

"La æefa celo de la geedziøo estas la naakado, kaj la edukado de la filoj; la duagrada la helpo de la geedzoj kaj la sanilo de la volupteco" (Kodo de la Kanonika Juro de la katolika eklezio, kanono 1013 § 1, de la jaro 1917).

La Kongregaæio de la Sankta Ofico (de la katolika eklezio) al la sekva demando "Æu oni povas akcepti la doktrinon de kelkaj modernaj ailtoroj, kiuj aý neas ke la naskado kaj edukado de ta filoj estu la æefa celo de la geedziøo, aý instruas ke la duagradaj ne estas esence subordigitaj al la æefa, tamen ke ili estas fundamentaj kaj sendependaj?" respondis al ]a kopsulto: "Ne, tiu doktrino ne povas esti akceptata" (Dekreto de 30 de marto 1944, Acta Apostolicae Sedis 1944, pg. 103).

La eduko por la familio etendigas al æiuj formoj de geedziøo elektitaj de la homoj. Oni ne povas elekti formojn de familio kontraý la individuaj rajtoj, nek de la geedzoj, nek de la naskoto. Nek astas necese, ke la familia formo elektita estu la plej perfekta, æar ne æiuj povas atingi la plej postulemajn formojn, nek ili povas esti devigataj al ili. Sekve, se virino deziras esti neasociita konstante, por esti vire sendependa patrino kun aoleca vivoj li: devas prepari sin por tio, kion si elektis fari.

Novaj formoj de familio, kiujn la scienco ebligis, jen afero kiun la etiko kaj filozofio pri eduko ankaý devas konsideri. Por kelkaj homoj ili estas la ununura ïanco. La naskigo en provtubaj prezentas novajn eblecojn por la familio, sed pri kiuj la eduko bezonas ankaý novajn atingojn. La konservo de semo kaj de ovoloj ebligas la generadon Eæ post la morto de la gepatroj. Laý la vidpunkto de la etiko tiuj specialaj familioj estas per si mem bonaj, æar ili favoras la vivon kaj ties plibonigon, Eble la navigado tra la kosmaj spacoj postulos tiujn formoja de familio. Kompceneble, por tiuj novaj formoj estas necesaj specialaj iniciatoj rilate la generantojn kaj generitojn. Æar ne komprenis tion, kelkaj tradiciuloj naive kondamnis tiujn nova¼ojn. Tamen, øuste konceptate, tiuj novagoj estas laudendaj kaj pritraktendaj de la eduko.

896. Pri la rajto de egaleco inter edzo kaj edzino multon povas fari la eduko. Per ktarigado kaj motivigo la geedzoj povas akcepti sin kiel egalrajtajn pri æio, kaj konsekvence senti sin pli feliæaj.

La limoj de la geedza unuiøo estas implicitaj en la proponitaj celoj de la familio mem. Nenio devigas geedzoj plie ol tiuj celoj de ili akceptataj kiel specifaj de la geedziøo.

En aliaj aferoj ekstere de tiu æi cirklo, ili ne devigas al obeo de unu al alia. Ne okazas do io totala submetiøo de la edzo al la edzino, nek de la edzino al la edzo.

Sed estas tiuj aferoj en kiu rekomendindas ke decidu por ambaý. Ekzempre, reprezenti la familion en simplaj aferoj. Kvankam egalrajtaj, la geedzoj povas lasi al unu la komandon por la øenerala kunordigo de æiuj familiaj aferoj. Kiu estos tiu, kiu decidos por ambaý?

Principe, ambaý rajtas decidi pri kiu estu tiu æefa reprezentanto. Ne povas civila leøo nur per si mem decidi, ke la edzo estas la æefa reprezentanto. Sed, okaze de la civila kontrakto de edziøo, povas esti deklarata kiun decidon ambaý elektis.

Kelkaj el la tradiciaj formoj de familio estis falsaj, pro la totala submetiøo de la edzino al la viro, kaj de la gefiloj al la gepatroj.

Cetere, tiu senlima obeado estis prezentata kiel virto.

Jen kion la klariga edukado devas montri kiel erara, per prezentado de la limoj inter geedzoj, la limoj inter gepatroj kaj gefiloj (vd 502), kaj en kio konsistas la virto enkadre de la familio.

Estu iu saøo por ke la taskoj ene de la familio distribuigu laý la preferoj kaj tendencoj. Æi tie la eduko povas influi, por ke ambaý geedzoj komprenu la avantaøon de la distribuita povo en la plenumo de la familiaj taskoj. Kiam la interkonsento ne okazas, aý la edzo fariøas despoto, aý la edzino despotino, unu kontraý la alia, kaj ambaý kontraý la infanoj. Oni strebu do, por ke en la familio la povo estu amo kaj la diverseco estu okazo de harmonia kunlaboro.

897. Harmonia familia seksa kunvivado. Por eduki per klarigado viron kaj virinon por harmonia familia seksa kunvivado, oni akcentu, ke familio kaj politika socio naskiøas kiel rezulto de interkonsento, nomata socia pakto; per tiu pakto ili restas kun egalaj rajtoj, sen subigo de unu al la alia tiamaniere, ke æiu partoprenas kun siaj fortoj por la komuna celo.

Okazas, ke viroj, pro ties tendenco al efikeco, facile perfortas, kaj uzas sian edzinon kiel konkeritan virinon.

Pro ¼aluzo, foje la viro, foje la virino, postulas tion, kio ne estas inkluzivita en la socia familia pakto. Pri tio ne okazas do fideleco de unu rilate la alian. Estas aferoj, kiuj apartenas al la fundamentaj rajtoj, kiuj ne estas objektoj atingeblaj de la socia pakto de la familio.

Ankoraý por eduki per klarigado viron kaj virinon, por harmonia kunvivado, helpas la kompreno, ke biologiaj diferencoj inter viro kaj virino, kvankam notindaj , estas supra¼aj kaj akcidencaj, ne atingantan la esencan homan personecon (vd 887).

Tiuj diferencoj rezultis el eventualaj direktoj de la animala evoluo. Rilate la seksan plaæon, øi ankaý diferenciøas nur akcidence en viro kaj virino, pro supra¼aj ïanøoj en la erotikaj nervoj.

Kvankam kutime inter du, la seksa plaæo estas esence individua afero. Ser per dialogo inter du, la seksa plaæo fariøas pli intensa. Kiam geedzoj agas sekse kune, ili agas laý la spirito de la socia familia pakto, en kiu ambaý rajtas egale.

Koncerne al seksa plaæo, viro kaj virino estas racie liberaj. Ambaý egalrajtas proponi, kaj egalrajtas akcepti aý ne akcepti; feliæa geedziøo estas tiu, en kiu la seksa plaæo okazas racie kaj kun facila interkonsento. La malfacila¼o de interrilato rezultas el diferencoj de forto kaj de malsamaj deziroj.

La edukado efikigas la fortan viron, por seksumi per adekvata formo. Viro egoisma perforte prenas la.virinon. Li ankoraý deziras ïin nur por li, sen rekoni la rajtojn de la virino mem resti libera persono. Pro tio li tro postulas, ke ïi jam ne montru sin al la aliaj viroj; en malkleraj nacioj, tiu postulo devigas la virinon kovri sin ekde la supro de la kapo øis la piedoj. Æar la viro estas fizike pli forta, li efektive sukcesas, ke la virino vestu sin laý la vira opinio. Cetere, la religiaj kodoj, kreitaj de viroj, prezenta tiun moralon kiel religian devon. Sed en æio æi tio la eduko lernu la viron lasi liberan la virinon.

La plenumo de la seksaj deziroj okazas malsame æe viroj kaj virinoj. Jen diferenco, kiu malfaciligas la seksajn rilatojn inter ambaý seksoj. Viro ofte estas ne sufiæe kontenta, æar la propono de individua virino estas limigita. En æiu alia virino okazas nova¼o, pri kiu la viro certe ekvekiøas. La edukado formas la virojn por la adekvata kontrolo pri tio, sed la edukado ne povas ïangi la fenomenon en si mem.

Ankaý la virinoj lernu pri tiu problemo; ciu individua edzino estu sekse viva kaj lerta pri sia kapablo prezenti multon, kaj ne estu malvarma duona edzino, kiu ne scias prezenti siajn æarmojn. Geedzoj, ambaýflanke, lernu esti kreivaj por fuøi al la monotoneco de la æiutaga seksumado, por ke øi.fariøu æiam per novaj formoj. Se tiuj novaj formoj ne okazas ene de la familio, fariøas la tendenco seræi ilin ekstere.

898. Feminismo estas movado kontraý la tradiciaj limoj de la virinaj rajtoj kaj favore de la virina disvolvio.

Certe la virina edukado estas parto de tiu problemo, kies solvo ne atingiøas nur per leøaj formuloj sed ankaý per klarigado kaj motivado.

Unuflanke la edukado devas atingi la virojn, por ke la virinoj ne estu perfortigataj; aliflanke la virinoj mem devas evolui per la kreado de iu virina sinteno. La revigligo de la virina sinteno estis unu el la æefaj kondiæoj de sukceso de la virina movado, nome feminismo.

Flanke de la viroj, ili lernu ne fari el la fizika forto motivon de supereco de rajtoj en la socio. Viroj havas pli da forto kaj tendenco al efikaj aferoj; pro tio, viroj kreas mondon tipe vira, per la civilizo konsistiganta el domoj, fabrikoj, stratoj, veturiloj, aviadilo, konkero de la terra spaco kaj de la kosmo.

Tiu mondo tipe vira postulas la politikan organiza¼on, kie denove efikas la virojn, kaj estas okaza¼o de konfliktoj, perfortoj, koruptado, kies fina rezulto estas la kreo de polico kaj armeoj.

Sed la rajtoj en la mondo tipe vira estas alia afero. Ankaý virino rajtas fari tion, kion faras la viroj, kiuj do ne povas principe forigi ïin.

Cetere, virinoj havas siajn aliajn kvalitojn, kiuj povas esti saøe utiligataj kiel komplementajn efektojn.

Komplementeco ne estas necese malsupera rango. Per komplementeco sukcesas pluraj gravaj atingoj.

Virinoj tendencas al perfekteco. Evidentas la virina intereso pri belo kaj estetikeco, kiuj estas rezultoj de la menciita tendenco al perfekteco, æar belo estas la perfekteco en elstaro. Notindas ankaý la virina kapablo lerte labori pere de la fingroj, por kudri kaj tajpi. Estas ankaý notinda la kapablo de virinoj pedagogie eduki la infanojn.

Sekve de tiuj diferencoj de kapablo, kreis la virinoj sian paralelan virinan mondon, kiel la viroj la sian. La virina mondo esta ordinare pli perfekta, pli bela, pli æarma. Tion oni konstatas en la interna bone aranøita familia domo; en la beleco de la vestoj; en la aranøo de floroj. Tion oni ankaý konstatas æie, kie virinoj parte penetras la viran mondon. Kutime viroj vestas sin plibone, kiam ili havas edzinon!

Same kiel virinoj rajtas eniri la viran mondon, inverse la viroj rajtas eniri la virinan mondon.

Kompreneble, tamen, viroj dominacios æiam la tipan viran mondon, kaj la virinoj la tipan virinan. Pro tio la tipa vira mondo estos notinde efika, sed malpli perfekta, ofte perforta kaj korupta. Inverse, la tipa virina mondo estos notinde pli perfekta, pli bela kaj morale pli bona.

Koncerne la diferencojn forigendajn pere de la feminisma movado, ili ne atingas rekte la seksajn diferencojn. Pri tiuj diferencoj la celo estas precize en kontraýa direkto. La viroj devas esti æiam pli viraj, kaj la virinoj æiam pli virinaj, laý la principo ke ciu rajtas pri sia propra identeco kaj per gi fariøas feliæa. La feminismo forigas la diferencojn, kiuj per si mem ne okazas. Pro tio Aristotelo povia aserti:

"La modereco kaj la kuraøo en viro estas malsamaj ol tiu en virino. La viro sajnus timema se li estus kuraøa kiel virino; kaj virino estus interpretata malserioza se ïi havus nur la deteniøon kaj modestecon de honesta homo. Ni scias ankaý, ke en la familio la devoj de la viro diferenciøas de tiuj de la virino; tiuj de unu estas akiri; tiuj de la alia estas kemservi" (Politiko, ll c. 2, 10).

Rigardante la militistan edukedon de la virinoj en Sparto, kie viroj kaj virinoj povis praktiki gimnastikon (tiutempe nude), Platono proponis, ke ankaý en Ateno estu permesata la publika edukado en publikaj ejoj al la virinoj. Li mem permesis, ke la virino eniru la Akademion de li kreita (cirkaý 387 a.K.) kaj vestu sin kiel la viroj (tiutempe maltonge vestitaj).

La judaj, kristanaj kaj romianaj moroj ne favoris la virinojn. Por la esenoj kaj kristanoj la virinoj estu sanktaj; tiuj æi povis nek estri en la preøejo, nek pastriøi. Tiu dogma decido kontraý la virinoj daýris tra la jarcentoj.

Same en kelkaj hindiaj tradiciaj religioj, ankoraý ekzistantaj, la virinoj ne samnivelas la virojn. La feminismaj movadoj malfacile ïanøos tion, æar la antikvaj tekstoj, al kiuj la fiduloj kredas, klare asertas la diskriminacion.

Modernepoke la edukado de la virinoj disvolviøis. En Germanio, Lutero proponis ke ankaý la knabinoj estu instruataj en la lernejoj, por ke ili estu kapablaj legi la Biblion.

Johano Herder, antaýulo de romantikismo, (1744-1803) asertis:

"Ne estas io, kio montras pli decide la karakteron de iu homo aý de iu nacio, ol la maniero laý kiu estas pritraktataj la virinoj".

Flanke de la virinoj okazis la historia fakto, ke ili ne evoluis tiel rapide kiel lo viroj rilate kulturajn aferojn. Kulpe aý senkulpe, tiu neevoluo okazis, kaj nun devas la virinoj rapide evolui. Sendube, tio eblis pro la kreskanta eniro de la virinoj en æiuj gradoj de lernejo, øis la Universitato. Konstatiøis ke virinoj estas tre kapablaj por lerni humanismajn sciencojn, precipe lingvojn. Oftas sukcesaj kantistinoj kaj raportistinoj en televizio.

En la heleno-romia tempo jam ekzistis elstaraj virinoj en la kampo de filozofio: Hipparchia (4-a. jc. a.K., de la kinika skolo; Hypatia (æ. 375- æ. 415), neoplatona, en Aleksandrio, kie la kristanoj mortigis ïin.

Rousseau (1712-1778) kvankam pli favora al la virinoj ol siaj samtempuloj, ankoraý asertis:

"Ne estas propra de la virinoj la esploro de la abstraktaj kaj spekulativaj sciencoj, de la principoj kaj aksiomoj de la sciencoj; æiuj aliaj studoj devas esti al la praktiko" (Emilio Vl).

En Francio, dum la 18-a jarcento, la plenaøa virino pasis rapide al novaj kutimoj. Jen kiam kiam ïi ankaý alkutimiøis æevalrajdi kaj povis studi beletrojn.

La franca feminismo progresas kun George Sand (1804-1876) kaj Simone de Beauvoir (1908 – 1986).

En islamaj landoj la virinaj rajtoj progresis ne tiel rapide kiel en landoj de aliaj religioj.

Pro la okazintaj okcidentaj ïanøoj devis ankaý fariøi alia la virina eduko. La antaýa burøa idealo estis eduki la junulinojn en monakejoj øis la edziniøo. Kelkaj ofte rezignis edziniøi, kaj la monakejoj de virinoj povis prosperi.

Sed kiam la virina edukado fariøis en publikaj lernejoj kune kun la junuloj, ïanøiøis la sinteno rilate la monakejojn. Je la dua parto de la 20-a jarcento la monakejoj de virinoj malpleniøis; anstataýe, la virinoj plenigis la oficejojn precipe de la plej modernaj entreprenoj.

Je la fino de la 20-a jarcento la virinoj fariøis liberaj rilate la virojn precipe en profesio kaj en manieroj vesti sin.

La moderna virino celas labori, por gajni monon kaj esti sendependa rilate elspezojn.

Art. 2. EDUKI POR LA FAMILIO PER MOTIVADO KAJ EKZERCADO. 1448y900.

901. Konsiderinte, ke en geedziøo gravas la vola interkonsento kaj seksumado, eduki por la familio implicas prepari la volan decidon (precipe la kuraøon) kaj la seksumadon; aldone, oni demandas pri la preparo antaý la geedziøo kaj pri la partopreno de la gepatroj en æio æi tio.

Eduki la volojn por la familio signifas prepari ilin tiamaniere, ke ili volu vigle kaj efike. Antaý æio, la homoj kuraøu geedziøi. Multaj timas la malsukceson, kaj ne geedziøas; foje ili timas la laborojn de la geedziøo, kaj pro tio ankaý ili ne decidas sin pri la geedziøo, kaj preferas esti monakoj, aý monakinoj, aý nek tio. Al æiuj æi tiuj timantoj, oni diru kiel Sokrato al junuloj:

"Edziøu. Se vi sukcesus havi bonan edzinon, vi estos feliæa. Se ïi estos malbona, vi estos filozofo, kaj tio iamaniere estos bona por via destino".

Sammaniere, oni instigu la virinojn: Edziniøu! Se vi sukcesus havi bonan edzon, vi estos feliæa. Se li estos malbona, vi estos filozofino, kaj tio iamaniere estos bona por via destino.

Efektive gravas esti feliæa, kaj oni povas geedziøi, por atingi ene de la familio la feliæon.

Sed la feliæo, kiel unu el la fundamentaj celoj de ni homoj (vd 780), ne povas esti faligenda, se la geedziøo tute ne sukcesis.

Se okazas malsukceso en la geedziøo estu saøa kiel la filozofo (aý la filozofino), por ripari la aferon per nova geedziøo.

Kiu do timas geedziøi pro ebla malfeliæo, ne lasu provi la geedziøon, øis post multaj malsukcesoj atingi defintivan sukceson.

Cetere, por eduki la volojn por la familio, oni vidigu ne nur la pezajn aspektojn, kontraý kiuj ne estu timo, sed ankaý la pozitivajn flankojn. Familio estas signifa entrepreno, jen kio devas enfuziasmigi la homojn.

Geedzoj estas tiuj, kiuj rigardas ne nur sin mem kiel la celo de æio; ili vidas la tuta¼on, kiu daýras en la novnaskitaj.

902. Pri la seksumado ne estu iluzio. Pri seksumado pri øi estas necesaj ekzercoj antaý kaj post la geedziøo, por unuj pli multe, por aliaj eble ne tiel multe.

Æu oni povas koncepti seksan ekzercadon antaý la geedziøo? Æu ankaý koncepti ekzercadon dum la geedziøo? Ambaý formoj de ekzercado estas ekzamenendaj precipe de seksologoj, psikologoj kaj filozofoj pri eduko.

Ekzerco preparas la seksajn impulsojn jam antaý la geedziøo. Tiel kiel æiuj impulsoj, kiuj nur formiøas kun la æesto de la objekto (vd 740), ankaý la sekseco nur aperas kaj formiøas, se ekde la adekvata tempo la junuloj kunvivas. Ekscitinte sin per eventualaj amoroj (samtempe kontrolataj de iliaj voloj), la junuloj sekse formiøas.

Kiaj estos la limoj de tiuj eventualaj amoroj antaý la geedziøo? Jen afero ne facile difinebla.

Nur la rezultoj, ne egalaj laý la personoj kaj laý la tempodaýro ekde kiam okazis la unuaj, povas decidi.

Filozofio pri eduko rekte decidas nur pri la rajto kaj devo de æi tiu edukado, kies detaloj apartenas al la psikologio kaj biologio.

La prepara ekzercado por la geedziøo okazu ne nur pri øenerala¼oj koncerne la socian interrilaton de la viroj kaj virinoj, sed pri la seksumado mem.

kde la lito la geedzoj ne havu sentajn konfliktojn. Se en la lito homoj konfliktas, la aliaj konfliktoj jam sentas la reflekson veninta ekde la fundamenta sento kiu devus kunligi la geedzojn.

Sed por garantii tiel intime la antaýpreparon de la geedzoj tiurilate, oni ne povas fidi nur al øeneralajoj pri la afero; pli intimaj rilatoj devas okazi inter la interesatoj, kies prudenteco devas esti saøe instigata de la edukistoj, por ke tiuj intimaj rilatoj okazu kaj estu sukcesaj.

La prudenteco, ekzemple, rekomendas, ke æiuj ankaý konsiliøu æe siaj pli spertaj geamikoj.

Denove oni insistu, ke la psikologiaj aspektoj de la seksumado ne apartenas al la filozofio pri eduko, sed tamen malrekte. Ekzemple, se la psikologio konstatas la tendencojn de la seksumado kaj kiel ili edukiøas, aldone, la filozofio pri eduko decidas la rajton de la geedziøontaj homoj tiel edukiøi pri tiuj tendencoj kaj la devon fari tiun edukon øis la intimeco, sed prudente, por ke okazu la sukceso.

Inkluzive, la filozofio pri eduko establas, ke la edukistoj (ekzemple, gepatroj kaj instruistoj) motivu æion æi tion, por ke la afero estu sukcesa øis la intimaj detaloj, sed æiuj estas unuarange edukistoj pri si mem, kaj duarange la aliaj (gepatroj kaj instruistoj).

903. Seksaj ekzercoj post la geedziøo. Kiel konstanta eduko (vd 358) la formado de la geedzoj daýras tiel multe kiel la familio. La fakto mem de la kunvivado rezultigas spertojn.

Cele al konsta edukado, tiuj spertoj devas esti orientataj kun klara intenca celo de efikigo de la familia socio, æiurilate – pri la amo, pri la seksumado, pri la edukado de la filoj, pri la kunlaboro, ktp.

La konstanta edukado por la familio povas esti okazigata per la iniciato de la geedzoj mem; ekzemple, foje kaj foje ili testu siajn sukcesojn kaj refaru kritike ciajn planojn.

Ankaý per eksteraj iniciatoj la konstanta edukado por la familio povas instigiøi; ekzemple, pere de familiaj asocioj, iniciatoj de la universitato, ktp., la familiaj aferoj bone efikiøos.

Ofte familiaj problemoj okazas rilate la amon kaj seksumadon. Pri la neceso de multa amo oni parolas ofte al tiuj, kiuj geedziøis. Jure gi ne estas esenca, æar sufiæas la vola konsento de du, kiuj volas realigi la esencajn celojn de la familio (vd 460) por ke gi naskigu kiel jura institucio, pri kiu la konsentintoj estas respondecaj. Se la amo estus esenca, la famý io naskigus kun ciu amo inter du kaj nuligus per gia malapero. Sed la amo estas tre grava, por ke la familia kunvivo ebligu kaj ciu individue estu feliæa. Pro la fundamenteco de la feliæeco kiel natura rajto de hu homo, ciu povas propoai Eæ la familian disrompon, kondiæe ke ciu plenumu la koncernajn sespondecojn. Sekve, por ke ne manku la feliæeco kaj la amo, tre gravas zorgi pri la amo. Estu la amo la grava ekzercado de tiuj, kiuj deziras geedzigi. Ili amu multe antaý la geedziøo kaj dum la promeso de geedziøo, aý fiancigo. Tamen, oni supozu, ke ili havu la tempon. Edukistoj zorgu pri tiu tempo kaj instigu tiun amon, anstataý fari la kontraýon.

Se io okazas malbone kaj persistas, unu el la geedzoj iutage sincere proponu al la alia la reekzamenon de la afero.

Foje la reekzameno solvas la problemojn, kaj okazas la savo de la geedziøo.

Foje la rezulto de la reekzameno povas simple rezultigi la kuraøan rompon, sed æiam konscie kaj kritike decidata, kun la aldona respondeco pri la filoj, kiam ili ekzistas. Timemaj geedzoj nek solvas la problemojn, nek rompas la familion, kiam konsilinde. Pri la familio estas necese, ke la edukado instigu agi klare kaj kun decidemo.

904. Gepatroj antaývidu la peparon de la gefiloj por la geedziøo. Certe æiuj faras tion, kaj la leøo difinas, ke ili estu la heredantoj.

Konsiderinte, ke la gefiloj nekonscie ripetas la gepatrojn, estas necese ke la gepatroj estu mem bonaj.

Koncerne la patron, li ne troigu sian autoritaton, kaj estu saøa gvidanto de la libereco kaj kreiveco de la gefiloj.

Koncerne la patrinon, ïi estu afabla kaj karese emocia, sen perdo de aýtoritato kaj racio.

Aldone, la gepatroj havu teorian scion pri la geedziøo, por transdoni al la gefiloj øustajn nociojn tiurilate. Por esti majstro, pli valoras la kritika scienco, ol la mema sperto. Kiu ne havas teorian konon, taksas la aliaj ekde si mem; sed la homoj ne estas tute egalaj.

Certe, tamen la plej bona majstro estas tiu, kiu instruas saøe, per la teoria scienco kaj per la mema konduto.

905. Fila pieco estas la specifa virto de la gefiloj rilate la gepatrojn. Konsistas la fila pieco en la respektoplena sinteno al gepatroj pro la signifo de la ricevitaj vivo kaj edukado.

Kiam Konfuceo predikis la filan piecon, li avertis pri unu el la plej øustaj homaj sentoj, pri kiu precipe la æinoj fariøis elstara ekzemplo.

La fila pieco ne estu interpretata kiel tradicio, aý fiksiøo de la gepatraj kutimoj, æar homoj devas esti evoluemaj.

La gepatroj mem instruu al siaj gefiloj pri la ïanøemo de la realo. Do, la gepatroj ne permesu ke la fila pieco fariøu sento de persona dependeco, rilate penson, volon kaj ekonomion.

Bone edukitaj gefiloj estas tiuj, kiuj, krom la fila pieco, havas propran personecon.