Art. 3-o. TERMINARO
DE LA METODIKO. 4951-026.
026. Vortoj povas konfuzi nian komprenon.
Foje nomoj helpas nin per etimologiaj sugestoj
tiamaniere, ke tiu sugesto fariøas noma difino de la reala
difino.
Foje nomoj estas nur figuraj, kiel ekzemple vojo,
per kiu oni imagas, ke la metodo estas kiel vojo.
Ankoraý foje unuj nomoj estas pli øeneralaj,
aliaj malpli. Tiam la afero pri nomoj fariøas tre komplika, æar
ordinare nur per kunteksto oni distingas la sencon striktan kaj la sencon
pli vastan.
Kiam oni deziras garanti la sekurecon de la senco,
eblas fari tion per uzo de almetitaj esprimoj - striktasence, vastasence.
Jen do la uzo: scienca metodiko striktasence (nur pri la kono kiel
logika afero); scienca metodiko vastasence (inkluzivo
ankaý de sciencoplanado kaj scienca tekniko de kono).
Nia terminaro estas tiu de la heredata filozofia
tradicio. Ordinare per la tradicio fariøas la faka terminaro.
Kiam okazas tio, nomoj restas pli precizaj, ol tiu de la ordinara lingvo
dependa de la socio.
Aldone, kiel tekniko, tute sendependa de la socio,
logiko povas havi sian propran lingvon, tiel kiel pli necese okazas en
la matematiko kaj kemio.
027. Metodo, el la greka méthodos,
laý noma difino, signifas "la vojon", "laývoje",
per kunmeto el la grekaj metá (= æe) kaj hodós
(= vojo). Same en la angla way (vojo) signifas samtempe metodon.
Metafore tio okazas en pluraj lingvoj.
La etimologia signifo de metodo sugestis la semantikan
evoluon de tiu greka esprimo en direkto de signifoj, kiel "flanka vojo",
"kurba vojo". Fine, pli abstrakte, metodo estis "artifiko, embusko,
seræo, esploro, priatento". Ankoraý pli vaste "maniero"; ekzemple,
"maniero de esploro" Tio okazis facile kaýze de la imago de vojo.
En la tempo de Aristotelo (385-322 a.K.) metodo
ankoraý ne estis atinginta sian definitivan signifon. Foje,
æe tiu greka filozofo metodo signifas nur "esploron". Kiam
li parolas pri "metodo pri la naturo" (Pri fiziko 200 b 13), li
pensas nur pri "esploro pri la naturo". Kiam pri "maniero (trópos)
de la metodo" (Pri la partoj de la animaloj 646a 2), li efektive
parolas pri "la maniero de esploro", en la hodiaýa senco de pensmetodo;
tamen, li ankoraý uzas du vortojn por precizigi la signifon: "maniero
de la metodo".
Fine, kun la evoluo de la empiriaj sciencoj kaj
teknikoj, metodo pasis al la definitiva senco - maniero de penso,
de ago kaj de faro. Sekve de tiu evoluo, metodo signifas
nun æiun ajn operacian manieron – de penso, de ago, de faro, – laý
la esprimoj metodo de penso, metodo de ago, metodo de faro.
Ekzistas aliaj vortoj, kiuj signifas metodon,
kvankam ne tiel fake emfazaj: procedo, maniero, operacio. Ofte ili estas
kunmetitaj vortoj, foje figuraj.
a). Procedo (el verba radiko proced-i)
signifas operacion kun emfazo en la operacia maniero kaj ne en la kvalito
de la rezulto, kiel metodo.
Nuance, metodo estas taýga procedaro
kaj pripensita por pli bone atingi la celon, dum procedo estas efektivigo
sen difinita kvalito, kaj kapabla ricevi kvalifikon laý la okazinta¼oj.
Ekzemploj per verba esprimo – procedi metode (aý
nemetode), procedi orde (aý neorde), procedi rapide (aý nerapide),
procedi laýstatute (aý nestatute). Ekzemploj per susbtantiva
esprimo – kirurgia procedo por operacii la cerbon, procedoj de eduko, procedoj
de prilumado, bruta procedo de volupta deziro.
b). La kunmetado de maniero kun aliaj vortoj
signifantaj operacion (procedon, agon, faron, penson kaj iun ajn specon
de aktiveco) æiufoje rezultigas vortojn, kiuj kun propredo signifas
analize la metodon.
Okazas la propreco de esprimo, æar tiuj
kunmetitaj vortoj enhavas la difinon mem de metodo, kiel maniero de
operacio. Aliflanke, tiuj sintezaj vortoj ebligas samtempe travidi la analizajn
elementojn – genron kaj specon.
Jen ekzemploj de tiuj kunmetitaj vortoj esprimantaj
metodon: operacimaniero, procedmaniero, pensmaniero, agmaniero, farmaniero.
Kiel malpli øeneralaj, oni menciu kelkajn ekzemplojn: parolmaniero,
skribmaniero, rezonmaniero...
La nomo maniero, sence klara, povas esti
anstataýigata de aliaj, kondiæe, ke kuntekste ili povu diri
la samon. Tio povas okazi per uzo de procedo (jam klarigita),
proceduro, procezo. Tiuj nomoj, krom la operacia sugeston, entenas
elementojn, kiuj atentigas pri la maniero de la operacio.
c) Ankaý la nomo operacio povas
esti komprenata plursence. Povas ekzemple okazi konfuziøo, kiam
oni mencias la operaciojn per iliaj apartaj specoj – operacio de kono,
operacio de ago, operacio de faro.
Entece, la operacioj estas tri, kaj oni povas
mencii nur unu, kaj konfuze inkluzivi æiujn. Per kunteksto, oni povas
inkluzivi per unu nomo æiujn, sed tiu kunteksto devas esti sufiæe
klara.
La vorto ago facile povas inkluzivi la konon kaj
æefe la faron; kiam okazas tio sufiæe klare en la kunteksto,
ne fariøas problemo uzi la vorton ago.
Pro la divido en tri apartajn operaciojn, ankaý
la koncernaj metodoj povas ricevi apartan nomon, kaj denove fariøi
konfuza¼o.
Ofte oni nomas la operacimanieron de kono per
la nomo metodiko; same, la operacimanieron de ago
per la nomo planado, kaj la operacimanieron de faro
per la nomo tekniko.
Do, en tiu mallarøa senco, metodiko
diriøas nur pri la operacimanieroj de kono; en larøa
senco øi diriøas ankaý pri la operacimanieroj de ago
kaj de faro, kondiæe ke tiu termino ricevu la larøan sencon
en la kunteksto.
d). La figuraj vortoj
signifas la aferon per iom da simileco, kaj tio eblas rilate la metodon.
Vojo, jam citita, estas la plej kutima
figura esprimo, por signifi la metodon, æar øi estas sugestata
de la etimologio mem de metodo (hodós = vojo).
Kio estas ja vojo? Ordinare vojo estas konceptata
ne nur kiel la spaco, sur kiu fariøas la movo de unu loko al alia;
vojo estas plibonigita spaco, pro kio tiu plibonigita spaco nomiøas
taýga irejo.
Aliflanke, la metodo estas operacimaniero, kiu
faciligas la operacion tiel, kiel taýga irejo faciligas la vojiradon.
Sekve, la vojo havas iun similecon kun la metodo, kaj povas esti figuro
de la facila¼oj kreitaj de la metodo. Tiu imago de la vojo, kiel
esprimanta la metodon, prezentiøas tre bona; efektive, kiu ja metode
agas, tiu elektas vojon, tra kiu al li eblas pli facile atingi la finan
rezulton de sia operacio.
28. Kiel sciencaj nomoj metodiko kaj metodologio
estas vortoj kreitaj pere de la lingvaj sufiksoj por la specifaj celoj
de indiko de scienco.
-ik, kiel en metodiko, estas internacia
sufikso uzata por formi nomojn de sciencoj pri arto aý tekniko
En la internacia lingvo Esperanto -ik-
fariøis regula sufikso por tiuj aferoj. Sekve, metodiko estas
perfekte uzebla por signifi la sciencon pri la maniero de operacio, jen
de la kono, jen de la ago, jen de la faro.
Tamen en la vorto tekniko la -iko aperas
nur kiel pseýdosufikso. La scienco pri tekniko nomiøas teknologio
(vd 21).
-logio, kiel en metodologio, estas
erudicia fina¼o de nematematikaj sciencoj. Øi rilatas la
grekan vorton , kun la øenerala signifo de vorto, ideo,
scienco.
Ambaý supremenciitaj nomoj – metodiko kaj
metodologio – antaýsupozas la ekziston de la propra nomo metodo,
kiu signifas la manieron de la operacio. Se tiu propra nomo ne ekzistas,
ni nomus la aferon per komuna esprimo: scienco pri la maniero de operacio.
29. Laýnome, planado estas la plej
ofta nomo por signifi la metodon de ago.
Etimologie, plano devenas el la latina
planus kun signifo de ebenigita grundo, kiel en loko de konstruo
de domo, aý kiel en strato de facila vojirado.
Semantike, la latina planus evoluis
en novajn sencojn, æar ebenigita spaco sugestas oportunecon por agi,
moviøi, vojiri facile ktp. Fine, tiu nepreciza evolua senco ricevis
ankaý la signifon de metodo de ago.
En Esperanto plano havas preskaý
nur tiun sencon, sed kun almenaý du nuancoj, unu pli dinamika, alia
pli statika.
a) Plano en dinamika senco signifas la
antaý-elpensitan gvidantan ideon de efektivigota entrepreno. Ekzemple,
plano de arta verko, plano de parolado, plano de propagando, plano de milita
operacio. Jen la signifo de metodo rekte kiel operacia agado enkadre de
la agaj aferoj.
Denove dinamike, plano signifas ankaý
simplan desegnon prezentanta kiel konstrui, ekzemple, domon, straton, urbon,
ïipon, industrian artiklon. Tiu æi signifo de plano almetas
al la gvidanta ideo de efektivigota entrepreno la eksteran reprezentadon
de tiu gvidanta ideo.
b) Pli statike, plano signifas la spacon
per siaj diversaj niveloj, aý ïtupoj, aý facojn.
En spaco okazas planoj foje per simpla diverseco,
foje per distinga malproksimeco.
Figure okazas ankaý planoj per moralaj
aý sociaj
En la kunteksto de filmo, plano estas æiu
parto de fotita sen loko-ïanøo de la fotilo; en alia loko,
la sama aparato prenus alian planon de la scenejo. Per distinga malproksimeco
(a per reala distinga malproksimeco, a per la rimedoj de arta figuro kaj
foto) oni povas paroli pri objektoj a personoj en la unua, dua a tria plano.
Pro moralaj a sociaj distingoj estas ekzemple
tiuj, kiuj staras en la unua kaj plej alta plano de la socio, kaj aliaj
en dua aý tria plano; estas ankaý planoj en la vasta ïtuparo
de la registaro
Tiu dua signifo de plano, laý pli statika
vidpunkto, rilatas al metodo, æar øi konsistas el manieroj
de prezentado kaj staro. Tamen, æi tie ne okazas la maniero koncerne
la agadon, sed nur la maniero laý la konsisto de la
afero distribuata en planojn.
Kiel vortformo, plano estas substantiva radiko,
kaj pro tio la du fundamentaj menciitaj signifoj okazas kiel normalaj nuancoj.
Sed se oni almetas la afiksojn -ad- kaj -iz-, kiel en planado
kaj planizo la signifo preciziøas kiel dinamika kaj metoda.
030. Laýnome, tekniko (el la greka
adjektivo technikós (= teknika), siavice el la substantivo
téchne (= tekniko, arto, industrio) estas la plej ofta nomo,
per kiu oni nomas la metodon de faro.
Teknologio estas la metodiko de faro; ne
estas la metodo de faro.
Okazas do distingo inter tekniko kaj teknologio
(aý teknika metodiko). Tekniko signifas la metodon mem. Teknologio
(aý teknika metodiko) estas la scienco pri la metodo nomata tekniko.
Metodo de faro kaj tekniko estas la ekvivalentoj; ne estas ekvivalentoj
metodiko de faro kaj tekniko.
Direblas ankaý farmetodo (respektive
farmetodiko). Angle okazas esprimo internacie tre konata: know how –
kun signifo know how to make (scii kiel fari).
Estas rimarkinde, ke okazis ïanøo
el la greka adjektivo technikós (teknika) kaj en la internacian
substantivon tekniko (= metodo de faro).
Tiu sama ïanøo okazis el la greka
lógos (substantivo) kaj logikós (= logiko,
kiel scienco). La grekoj diris logiké episthéme (=
logika scienco). Îe la grekoj mem tiu ïanøo fine rezultis
en la nomo de logiko.
Tiel same, fine oni ankaý modernepoke diras
tekniko (ne por la teknologio, sed por la metodo de faro). Tamen,
foje oni diras "scienco kaj tekniko"; tiam scienco ne signifas la sisteman
studon, sed la scion perfektan; tiel same, tekniko ne signifas la sisteman
teknologion, sed la metodan faron perfektan. Mekaniko (greka adjektivo
el mechané (= maïino) ankaý formiøis kiel
la vorto logiko, kaj pro tio øi signifas nun sciencon pri la movo.
Aliflanke, la sufikso -ik- povas formi
nomojn de sciencoj, inkluzive de artoj, ekzemple, informadiko, poetiko,
beletristiko, ¼urnalistiko, elektroniko, metriko, simboliko, metodiko
ktp. Tiu lingva konstruo baziøas ankaý sur greka adjektivo,
kiel en logiko, mekaniko. Sed la direkto de evoluo ne estas la sama: unukaze
-ik- estas sufikso de scienco, alikaze estas nur pseýdosufikso.
Oni estu do æiam atenta, por ne konfuze uzi la terminojn tekniko
kaj teknologio, æar vorte ili ne signifas la samon.
Tekniko aý teknika¼o povas esti
indikataj per malpli ampleksaj memstaraj vortoj kiel instrumento, maïino,
aparato (vd 311), aý per sufiksoj, kiel -ilo, ekzemple
en komputilo, esprimilo, tranæilo, kaj kiel -atoro, ekzemple,
en komputoro, diktatoro, spektatoro, generatoro, komutatoro, transformatoro,
oscilatoro ktp (vd 312).