Art. 4. GRAVECO
KAJ CELOJ DE LA METODIKO. 4951-031.
031. Æu vi deziras progresi kun ekonomio
de tempo kaj sekureco? Uzu metodojn!
Per la uzo de metodoj vi ordigos la mensan strebon
helpe de antaýviditaj orientiøoj pri la multaj manieroj de
operaciado. Kiu konscie scias, kiel vojiradi, certe iros pli rapide kaj
sekure koncerne la rezultojn. Pro tio, metodo ligiøas kun la laboro
de efikaj homoj.
Æu vi deziras plian motivon por konvinkiøi
pri la avantaøoj de la metodiko? Konsideru nun la situacion ordinare
varian kaj dispersivan de nia spirito. Øi pensas kvazaý per
eksplodoj de sinsekvaj momentoj de lumo. La metodo, ja, liberigas nian
spiriton de tiu disatentemo. Per la metodo, la disa spirita lumbrilo
fariøos kiel unudirekta fokuso celanta la objekton. Nun metode,
la spirito fariøos vigle efika.
Kvankam estas vere, ke inteligenteco kaj talento
estas esencaj kondiæoj de la sukceso (kiel oni konstatas æe
la granda inteligenteco kaj talento de la sciencistoj, filozofoj, artistoj,
entreprenistoj, politikistoj, policestroj), tiu kondiæo tamen ne
sufiæas.
Nur per disciplinigita plano de laboro, pacienca
uzo de teknikoj, sistemigita uzo de rezonoj, – do, æiam per uzo de
metodoj, – ili sukcesis pro la inteligenteco kaj talento.
Ne estu kiel tiuj inteligentaj spiritoj, kiuj
tamen ne estas metodemaj. Ne estu kiel tiaj fiaskintaj homoj. Estu metoda
kaj sukcesa!
Neatendite, kelkaj malkovris signifajn leøojn
de la naturo; tiuj neatendita¼oj okazas ofte en malkovroj de teknikoj.
Sed tiuj esceptoj nenion pruvas kontraý la efikeco de la metoda
esploro. Eæ tiuj malkovroj neatenditaj bezonas metodon, por ke ili
estu fine bone elprofitataj
Metodaj homoj, kiuj neatendite malkovras ion,
estas preparataj por daý rigi tiun malkovron. En manoj de nemetodaj
homoj la feliæ-neatenditaj malkovroj perdiøas.
La samo okazas koncerne la arton; kiu havas belajn
imagojn, sed ne alkutimiøas metode verki, tiu ne atingas rezultojn.
Resume, la metodiko estas grava, unue æar
estas ekonomio kaj sekureco pri pensado; due, ar øi ordigas la dispersecon
de nia menso.
032. Konfirmon pri la graveco de la metodo
oni trovas en la historio. Efektive, la perfekteco de la metodo
identiøas kun la sukceso mem de la filozofiaj kaj empiriaj sciencoj.
Kie la homoj estas metodaj, tie la sciencoj progresas. Se estas metodoj,
ankaý la teknika¼oj fariøas pli kaj pli perfektaj.
Æiam estis konvinko pri la rilato inter
metodo kaj progreso. Pitagoro (6a jc a.K.) jam asertis:
"La komenco estas la duono de la tuta¼o".
Sokrato almetis kun iom da prudenta averto:
"Komenci bone ne estas malmulto, sed ankaý
ne estas multo".
Modernepoke, restas la sama konvinko pri la influo
de metodo, pri la graveco de la unua païo:
"La aferojn malbone komencitajn, la malbono igas
ilin ankoraý pli malfacilaj".
Renato Kartezio, patro de la moderna filozofio,
interpretis la fiaskon de la antaýa filozofio kiel problemon de
metodo kaj ne kiel mankon de inteligenteco:
"La bona kompreno estas la plej bone dispartigita
afero de la mondo... La diverseco de opinioj ne estas rezulto de tio, ke
unuj estas pli raciaj ol aliaj, sed nur de tio, ke ni direktas niajn pensojn
tra ne samaj vojoj, kaj æar ni konsideras ne la samajn aferojn; ne
sufiæas, ja, havi la spiriton bona, la æefa estas apliki øin
bone" (Diskurso pri la metodo, I).
Ankaý per la historio oni konstatas la
kunligon inter metodo kaj scienca sukceso.
Filozofio komenciøis je la 6-a jarcento,
æe la greka jonia gento, kiam Taleso el Mileto lasis la supra¼econ
de la mitaj eksplikoj pri la naturo, kaj elpensis sisteme ekde konstatitaj
faktoj.
La jonia Pitagoro el Samoso, translokiøinte
en sudan Italion (tiam Granda Grekio) kreis ankaý en Okcidento lernejon
de matematiko kaj de filozofio øenerale.
Fine, en Ateno, kun Sokrato (469 - 399 a.K.),
Platono (427 - 347 a.K.), Aristotelo (384 - 322 a.K.) la filozofio atingis
grandan elstaron kaj stabilecon. Dum la helena kaj romia periodo de civilizacio,
la filozofio disvastiøis mondskale.
Dum mezepoke novaj gentoj reprenas la antikvan
tradicion kaj iom post iom ili prosperas, øis la eksplodo de moderna
penso kaj teknika progreso.
Kompreneble ne æiam filozofoj kaj sciencistoj
sufiæe zorgis pri metodo. Sed laý la grado de ilia metodeco
variis la rezultoj.
Por atingi sukceson, la filozofoj devas esti iam
atentaj pri logikaj metodoj, planadaj metodoj, teknikoj uzendaj (ekzemple
komputiloj). Kiel en empiria scienca esploro æiuj atingas la samajn
rezultojn, se ili ripetas la priskribitajn eksperimentojn, tiel la filozofoj,
priatentaj al la rezonoj sufiæe perfekte prezentataj, devas povi
alveni al la samaj konvinkoj.
Tamen, multon jam atingis la filozofia laboro.
Koncerne la metodon, nur restas validaj tiuj rezultoj, kiuj sukcesas prezenti
la koncernajn metodojn.
La progreso de la empiriaj sciencoj malfruis kompare
kun la filozofio. Ordinare tiuj empiriaj konoj miksiøis kun la filozofio,
kaj foje oni nomis per la sama nomo filozofio æiujn sciencojn. Eventuale,
la empiriaj sciencoj estis prezentataj per la arta literaturo; tio okazis
precipe, kiam la afero estis pri historio kaj geografio.
Krom la filozofio, nur la matematiko sukcesis
evolui seneraro ekde la plej malproksima antikveco. Kiel øenerala
pozitiva scienco pri la kvanto, la matematiko ne dependis de kunordigo
kun aliaj empiriaj sciencoj. Malkovrinte siajn proprajn metodojn, matematiko
sukcesis evolui. Kontraste, la historio fariøis fuïa scienco
pri herooj kaj religiaj mitoj.
Je la 16a jarcento Galileo Galilei (1564 - 1642
p.K.) avertis genie pri la matematika karaktero de la empiriaj metodoj
de la aliaj pozitivaj sciencoj. Efektive, se la kvanto estas en la bazo
de æiuj korpoj, æiuj propra¼oj (ankaý la kvalito)
povas esti studataj en rilato al la kvanto, kaj do prezentataj per nombroj.
Ne sufiæas la indukto, per kio estis øeneraligataj la kvalitoj,
kaj tiel konceptataj per øenerala koncepto. La induktorezono de
la empiriaj sciencoj devas ankaý kontroli la kvantajn rilatojn de
tiuj kvalitoj. Ekzemple, la varmo (kvalito) de la atmosfero prezentiøas
per gradoj en la termometro (kvanta fenomeno).
Krom tiu fundamenta difino de la empiria metodo,
aliaj metodaj kondiæoj tre multe progresis, kiel ekzemple la teknikoj
de esploro, precipe de laboratorio. La fenomenoj estas nun sisteme
kreataj, anstataý nur kolektataj, kiel ili okazas en la naturo.
Subite la sciencoj progresis per la difino
de siaj metodoj, kiel per antaývida kronogramo.
Unue okazis la fizikaj malkovroj. Tuj poste ekvekiøis
la kemiaj kaj biologiaj sciencoj.
Sed æiuj sciencoj daýrigas ankoraý
hodiaý sian progreson.
Okazas samtempe influoj sur la filozofion, per
la ricevo de plibonigitaj materialoj, pri kiuj racie øi spekulacie
rezonas.
Fine, pro la scienca evoluo ankaý la naivaj
tradiciaj religioj estis influataj. Ofte homoj simple lasis tiujn religiojn.
Kelkaj renovigis evolue siajn teologiojn, per plibonigitaj konceptoj kaj
sistemigo de la tuta afero, eæ kiam la bazoj restas hipotezaj kaj
ne kapablaj konvinki prudentajn homojn.
033. Oni atentu kelkajn erojn de tiu mirinda kronogramo
de la moderna metoda scienco-evoluo kaj civilizacio per indiko de la plej
fruaj malkovroj:
1585 – Leøoj de la pendolo (Galilejo,
italo).
1590 – Konstruado de la mikroskopo (Jansen,
nederlandano).
1602 – Leøo de la korpo-falo (Galilejo,
italo).
-
1617 – Ordo laý kiu la metaloj moviøas
en siaj saloj (A. Sala, italo).
-
1630 – Kresko de pezo de la oksiditaj metaloj
(Jean Rey, franco).
-
1632 – Konstato de pezo de la aero (Galilejo,
italo).
1637 – Leøoj de la refrakto (Kartezio,
franco).
-
1638 – Parabola movado de la ¼eta¼oj
en la vakuo (Galilejo, italo).
-
1640 – Konstato de gasoj en la atmosfero, krom
aero (Van Helmont, flandro).
-
1642 – Elvolvo de la Teorio pri la korpusklo
(Jung, germano).
1643 - Hidrarga barometro (Torricelli,
italo).
-
1648 - Pruvo pri la aerpremo (Paskalo,
franco).
-
1648 - Preparo de acidoj per la ago de
sulfura acido sur la saloj (Glauber, germano).
1650 – Difrakto de la lumo (Grimaldi, italo).
1653 – Principo de la premo-transsendo (Paskalo,
franco).
-
1654 – Eksperimento de la duonsferoj de Magdeburbo
(Gueriche, germano).
1660 – Difino de la elastaj misformiøoj
(Hooke, anglo).
1661 – Difino de la kemia elemento (Boyle,
anglo).
1666 – Malkovro de la mikrometro (Auzout,
franco).
-
1669 – Malkovro de la duobla refrakto (E.
Bartholin, dano).
1669 – Dispersio de la lumo (Neutono, anglo).
1669 – Malkovro de la fosforo (Brand, germano).
1669 – Malkovro de la salo-seigneto (Seignette,
franco).
1669 - Malkovro de la etileno (Becker,
germano).
1671 – Malkovro de la fluoresko.
-
1672 – Neebleco de brulado en la foresto
de aero (Boyle, irlandano en Anglio).
1675 – Malkovro de la arseniko (Lemery,
franco).
1676 – Leøo de la kunpremiøo
de gasoj (Mariotte, italo).
-
1684 – Malkovro de la alkoholo-fermentado (Becker,
germano).
-
1686 – Formulo de la barometra nivelo (Halley,
anglo).
1687 – Principo de la inercio, leøo
de la universala gravito.
1690 – Prezento de la onda teorio de la lumo
(Huygens, dano).
1698 – Elvolvo de la teorio pri la flogistono
(Stahl, germano), pri la brulo, poste definitive klarigita de Lavoisier.
-
Daýras la malkovroj dum la jarcentoj 18,
19 kaj 20, kaj tiuj malkovroj samtempe estas elprofitataj por novaj inventoj.
Tre gravaj estis la malkovroj de la vapormaïino
(1765) kaj de la elektro per la observoj de Galvani (1786), ekde kiam okazas
la kunordigo de la teknikoj en pli kaj pli komplikaj aparatoj (vd 43).
Estis grava la determino de la relativa kvanto
da karbono 14 (per kiu eblas la datado de historiaj kaj antaýhistoriaj
trova¼oj; la konstato de la disintegriøo kaj disradiado de
la atomo; la malkovro de la genetikaj substancoj ktp. Tiuj donita¼oj
postulas altkvalitan teknikan kapablon.
La progreso, jen de la filozofio, jen de la sciencoj
konfirmas do la gravecon de la metodiko.
034. Pro la plibonigo de la sciencaj metodoj renoviøas
pli rapide la faka literaturo pri la naturaj eksplikoj, æu
empiriaj, æu filozofiaj.
Famaj grekaj trakta¼oj, post du mil jaroj
de sukceso, definitive restis anakronismaj.
Ankaý la Kanono pri medicino de
Aviceno (980 - 1037), arabe verkita kaj frue latinigita, restis definitive
en la pasinteco post longa sukceso. Nun æio rapide ïanøiøas.
Kantio, per øenerala historio pri la
naturo kaj teorio pri la æielo (1755), prezentis novan kosmogonion,
laý kiu la astroj kreiøas per nebulozo densiøanta.
La kreo de la Tero ne okazis do kiel estas detale skribite en la unua æapitro
de la Biblio.
Lavoisier, per Elementa trakta¼o pri
kemio (1789) vortigis tute novan sciencan kemion.
La ruso Lobaæevski, per Geometriaj esploroj
pri la teorioj de la paraleloj (1840) formulis definitive la ne-eý
klidajn geometriojn.
Renoviøas la tuta matematiko, æefe
per verkoj de Hilbert (Fundamentoj de la geometrio, 1899).
Por la matematika logiko gravas Moritz Pasch (Lecionoj
de Geometrio, 1882). Post tiuj floris tute nova literaturo kompare
kun la antikva.
La fizikaj sciencoj fundamentiøis definitive,
kiam estis prezentata la determino de la mekanika ekvivalento de la varmo,
fare de Mayer (1842) kaj Joule (1843), kaj ankora de Grove, per la publikigo
de Interrespondo de la fizikaj fortoj (1846).
Faka literaturo dependas rekte de la fakuloj.
Øi kreskis unue en tiuj landoj, kie la scienco disvolviøis.
Pro tio, la respektivaj landaj lingvoj restas kreskeme pli signifaj. Aliflanke,
la scienca esploro pli kaj pli disvastiøis, kaj pro tiu fenomeno,
tre rapide kreskis la faka literaturo en æiuj lingvoj.
Krom tiu fakto, la apero de Esperanto, kiel pli
adekvata internacia lingvo, ebligas la definitivan internaciecon de la
scienco-komunikado.
035. La graveco de la tekniko kaj de la teknologio
montriøas klara nur post la konstato de iliaj rezultoj.
La plej saøaj antikvuloj ne parolis pri
tiu graveco. Sed, post la sukceso de la moderna civilizacio, pro la tekniko
instigata de la teknika metodiko, restis tute klara tiu graveco. Per la
metodoj de faro, la materio servas al la homoj, kaj per la metodiko de
faro oni lernas øian uzon.
Koncerne la teknikojn uzatajn de la scienco-esploro,
estas gravaj precipe tiuj teknikoj, kiuj helpas la kolektadon de donita¼oj,
per kiuj oni pruvas la hipotezon. Do, la teknikoj interesas la induktan
rezonon, æar øi dependas de donita¼oj, pri kiuj oni
devas scii, æu ili koincidas, æu diferencas, æu varias,
æu restas aparte (vd 220).
Tiuj precizaj koincidoj, diferencoj, varioj kaj
apartaj resta¼oj ofte estas atingataj nur per altkvalita tekniko.
Cetere, la empiria scienco transformas kvalitajn
donita¼ojn en kvantajn rilatojn; jen alia tre malfacila tasko, kiun
nur per efikaj metodoj de faro oni sukcesas atingi kun la postulata.