ENCIKLOPEDIO
SIMPOZIO
(Originala versio en Esperanto)
©
Copyright 1997 Evaldo Pauli
METODOJ
DE PENSADO.
ÆAP. 1-a.
PRI METODOJ ØENERALE, ANALIZAJ
KAJ SINTEZAJ. 4951-047.
Art. 1. PRI LA METODO ESENCE. 4951-047.
047. La homa penso atentas pri la objektoj unu
post alia, ne pri îiuj objektoj samtempe. Principe, la homa penso
povus esti alia, kun la samtempa atento pri îiuj objektoj. Fakte,
tamen, tio ne okazas.
Cetere, la konkretaj objektoj estas perceptataj
per partoj, kiel abstraktaj flankoj, kiuj estas apartaj en la menso, sed
ne en la konkreta realo.
La sekvo de tiu sinsekva atento pri la objektoj
unu post alia estas, ke la penso fariûas moviûema, vojiranta,
kursa kaj fine metoda, sistema, logika. La cititaj vortoj respeguligas
per kreskema determino la moviûemon de la atento iranta tien kaj
tien. Per la vojirado tiu atento elektas kelkajn preferajn vojojn.
Kurso (etimologie el la latina curro
(= kuri), cursus (= kurso) signifas serion da lecionoj kaj ankaü
liniojn uzatajn por ligi unu lokon kun alia. Analogie, la pensoj havas
kurson, kiu obeas la internan karakterizon de la objektoj elpensitaj.
Per la terminoj movigema kaj vojiranta
oni asertas nur, ke la pensoj moviûas kaj iradas, sed ankoraü
ne, ke ili havas iun difinitan kurson, metodon, sistemon, logikecon.
Kiu distingo okazas inter kurso kaj metodo?
Per kurso oni ankoraü ne inkluzivas, ke la vojlinio havas manieron
de irado, kiel estas dirata per metodo, kiu povas esti analiza kaj sinteza.
Fine, kio estas sistemo kaj logikeco?
Per sistemo diri¼as, ke la elementoj estas en sinsekvo. Per logikeco,
ke la elementoj en sinsekvo estas koheraj.
Æi-momente oni atentigas pri la metodo esence
(Art. 1).
Sed, la sistemeco kaj logikeco estas propraëoj
de la metodo, kaj pro tio oportune oni pritraktos la metodon kiel sistemecon
(Art. 2), kiel sekvo de certecoj (Art. 3), kiel logikecon (Art. 4)
048. La fundamenta divido de la metodoj.
La maniero de vojirado de la penso estas plurspeca. Do estas pluraj la
metodoj.
Pro tiu plurspececo de la metodoj aperas la
demando pri la diovido kaj la klasado de metodoj. Tiu klasado komencu per
grava vidpunkto. Gravas la vidpunto determinata per la tutaëo rilate
la partojn, kaj de la partoj rilate la tutaëon.
Jen, kiam la metodoj de klasifikado prezentataj
kiel bazaj estas la analiza metodo kaj la sinteza metodo.
Certe tiu vidpunkto estas ankaö la plej
fundamenta por la kono pri la enhavo de la objektoj.
Per la analizo la atento iras al la partoj ekde
la tutaëo.
Ekzemple, ekde la kono de la akvo, unue konata
tutaëe, la analizo atingas la partojn -oksigeno kaj hidrogeno.
Pli abstrakte, ekde la kono de la ento atingata
unue kiel tio, kio estas, la analizo alvenas al konceptoj, kiel esenco
kaj ekzistenco, kaj alvenas ankaö al juûoj, kiel aksiomoj aý
principoj de nekontraüdiro kaj de sufiîa racieco (vd 166).
Inverse per la sintezo la atento iras de la partoj
al la tutaëo. Ordinare, îiu penso komenciûas per sintezo,
per kiu la predikatoj estas asertataj de iliaj subjektoj.
Ekzemple, tio estas pordo. Pli amplekse, -
tiu pordo estas blanka (vd 131)
Oni scias per la îiutaga sperto pri la homoj,
ke unuj estas pli analizaj, aliaj pli sintezaj. Sekve de tiu distingo,
ili kapablas por malsamaj taskoj.
La medicinisto serîas donitaëojn
por atingi ties ûeneralan naturon; do li rezonas analize (per induktado)
La kuracisto pere de la _enerala kono, ricevita
de la medicinisto, faras la kontraüon; post la konstato de îio,
kio okazas en la malsanulo, li konkludas sinteze (per dedukto) pri la rimedoj
de sanigado de tiu malsanulo.
Sekve, îi-rilate, analiza spirito emas
esti medicinisto; sinteza spirito emas esti kuracisto (vd 218).
Tamen la eduko povas renversi tiun tendencon,
îar îiuj povas studi metodojn kaj sufiîe lerte uzi ilin.
Evoluinta menso uzas îiujn metodojn, îar
îiu atingas apartajn rezultojn. Sekve, la sama fakulo povas fariûi
samtempe inklina la medicino kaj al kuracado.
49. Mensaj operacioj, kiel koncepto, juûo,
rezono, prezentas la saman objekton, sed ne sammaniere. Pri tio devas esti
atenta la metodo.
La prezentado de la objekto malsamas en îiu
operacio:
- en la koncepto la objekto simple prezentiûas
kiel informo;
- en la juûo la objekto prezentiûas
kiel asertata;
- en la rezono la objekto prezentiûas kiel
dependa de iu sekvo de juûoj, ekde kiuj tiu objekto estas rigardata
kiel kapabla diri ion plian.
La metodiko, tamen, atentas pri tiuj diferencoj
de la mensaj operacioj, nur kiel antaüsupozoj. Aliaj partoj de la
logiko jam studis antaöe la mensajn operaciojn en si mem. Post tiuj
taskoj, venas la kompletiga laboro de metodiko por ekzameni tiujn samajn
mensajn operaciojn nur kiel manierojn de pensado.
_iu mensa operacio havas internajn disvolviûojn,
foje sintezajn, foje analizajn. Jen kiam la metodoj funkcias multmaniere,
ekzemple kiel metodo de klasifikado, de difino, de indukto kaj de dedukto.
La afero fariûas tiel komplika, ke oni devas
studi aparte la metodojn de konceptado (vd.îap. 2), de juûado
(vd. îap. 3), de reznonado (vd. îap. 4).
-
ART. 2-a. METODO KIEL
OPERACIA SISTEMECO. 4951-050.
050. Metodo kaj sistemo ne estas la samo.
_iu metodo estas sistemo, sed ne îiu sistemo estas metodo.
Sistemo estas genra parto de la nocio de
metodo. Per iu diferenco, do, oni atingas la difinon mem de metodo.
La genra parto, tiel same kiel la parto kiu determinas
la genron, estas esenca al la nocio de metodo.
Metodo inkluzivas dinamikan elementon. Kiu metode
operacias, tiu vojiradas. Pro tio oni diras, ke, laü la leûoj
de la metodo, kiel jam dirite de Kartezio, oni zorgu por komenci efektive
en la komenco, kaj progresu sen saltoj, kaj ke pro tio oni dividu îion
en partojn kaj marïu per gradoj.
Tiu dinamikeco okazas îar kono, ago kaj
faro estas operacioj. Tio, kio estas operacio, okazas per sinsekvo de ïanûoj,
kun fina rezulto.
51. Sistemo estas kiel vojo, tra kiu iras tiu,
kiu konas, agas aü faras. Oni povas imagi, ke la vojo jam ekzistas,
kaj ke la vojiranto nur serîas tiun vojon.
Tiu distingo inter la vojo kaj la serîado
de la vojo enkondukas la distingon inter objektivaj karakterizoj flanke
de la vojo de la metodo kaj subjektivaj iniciatoj flanke de tiu,
kiu metode konas.
La objektivaj karakterizoj de la metodo rilatas
la sistemon mem, pri kio estas necese koni la koncepton mem de sistemo
(§ 1).
La subjektiva flanko de la metodo postulas necese
la sciencan spiriton, atingata per la spirito de sistemo. Per ûi
oni evitas malpferktecojn kutimajn en populara scienco, epizodoj, proverboj,
sentencoj, aforismoj, maksimoj, kaj evitas ankaü la falsan konscio.
Anstataü tio, la penso fariûas kreema kaj kapabla transformi
la realon (§ 2).
-
§ 1. Kio estas sistemo en metodo. 4951-052.
052. Sistemo (el la greka sFsteµa
[systema] = kune esti) signifas tion, kio konsistas el elementoj kunigitaj
kaj kun funkcio en la tutaëo.
Ne sufiîas la kunligo, kiu povas esti nur
ekstera, per iu perforto, kiel ekzemple la ïnuro, kiu ligas plurajn
en unu pakaëo. La elementoj kunligiûas en la sistemo per iu
funkcio tiamaniere, ke îiuj partoprenas en la rezulto.
Pluraleco kaj interdependeco estas necesaj en
la sistemo.
053. La formaleco de la sistemo konsistas je tio,
ke la interrilatoj de la konsistaj elementoj povas esti konsiderataj aparte
de tiuj elementoj en si mem
Kvankam la partopreno de la elementoj en la sistemo
estas interna funkcio de îiu el tiuj menciitaj elementoj (îar
tiu partopreno ne estas ekstera, kiel la ïnuro en paka_o), tiu interna
funkcio distingiûas de ilia enteco mem.
Pro tiu forma abstraktado okazas formalaj sciencoj,
kiuj estas pri la sistemoj, kaj teoriaj sciencoj, kiuj estas pri
la enteco de la kunordigitaj elementoj (vd 7). Okazas konkreta dependeco
inter teoriaj kaj formalaj sciencoj; sed abstrakte ili estas sendependaj
studobjektoj ekde la unua momento.
054. Okazas specoj, aü klasoj de sistemo.
Unu oni avertu pri la statikan sistemos kaj la dinamikan.
La simpla strukturo de iu estaëo povas nomiûi
sistemo, kvankam statika, îar enestas pluraj elementoj kaj îiuj
kun funkcio en tiu strukturo.
Malsame dinamika sistemo okazas en operacio, jen
de kono, jen de ago, jen de faro. Ordinare, nomiûas sistemo nur tiu
dinamika sekvo de elementoj.
055. Supozas sistemo iun leûon flanke de
la elementoj en ordo. Jen kie malakordas racionalismaj filozofoj kaj empiriismaj.
Se ne estus tiu ordo, per kiu oni diras, ke la
aferoj havas racian organizon aü determinismon, _iuj elementoj operacius
hazarde, tio estas, sen la interrilatoj necesaj por la sistemo.
Kompreneble, kiel avertote, la interpreto de tiu
kunordigo estas afero pri kiu la filozofoj povas diskuti multe, - îu
estas perforta hazarda la kunordigo, îu estas per iu celo, îu
per tute ideisma konstruo samtempe de la elementoj kaj de ilia kunordigo.
056. La metodo dependas de la objekto, pro
tio ke la metodo dependas de la sistemo, kaj la sistemo okazas en la objekto.
La vojirado de la metodo estas la sistemo, kiun la metodo serîas.
Dum oni ser_as la sistemon de la objekto, io jam
estas antaüe konata pri tiu objekto. Ekde tiu parto konata, la metodo
antaüeniras serîante.
Ne estas kontraüdiro en tio. Se oni nenion
konus de la objekto, estus neeble demandi ion pri ûi. Sed, se io
jam estas konata, okazas la ebleco kompari tion kun alia, kaj demandi,
îu ili ligiûas inter si, îu ne?
057. Metodiko okupigas pri sistemoj. Tio
signifas, ke metodiko ne okupiûas rekte pri la donita_oj trovendaj.
_iu donita_o aperas kiel hazarda fakto. Donita_o estas nur okazinta_o.
Scienco estas pri la universalo, tio estas, pri la sistemo en kiu la donita_o
funkcias. Metodiko okupiûas nur pri sistemoj.
En îiuj sciencoj la sistemo prezentiûas
klare kiel îefa celo. Ekzemple, la fiziko montras kial pluvas; _i
ne okupi_as pri eventualaj pluvoj, kiel la _urnalisto. En metodiko la demando
ne estas pri tiu îi aü tiu alia kazo, kie la metodo okazis;
la afero estas la sistemo per kiu tiuj eventualaj metodoj okazis.
058. Pro la ekzisto de sistemo kaj pro la celo
renkonti metode tiun sistemon, la metodo obeas _eneralajn regulojn. Tiuj
reguloj rezultas per analizo de la sistemo mem. Se tiu sistemo estas necesa,
la reguloj de la metodoj adapti_as al _i.
Sekve, la unuaj reguloj de la metodiko rilatas
la sistemecon. Sed estas ankaü aliaj reguloj por la metodo.
Koncerne la regulojn de la metodo rilate la sistemecon,
la unua estas la atento de la metodo al ciuj elementoj de la sistemo,
ekde la unua _is la lasta. Tio signifas antaü _io dividi la sistemon
en _iujn siajn partojn, por ke _i estu rigardata komplete, sen manko de
iu ajn parto. Tiu divido en siajn partojn fari_as laü _iuj vidpunktoj
(laüforme kaj laümaterie). Grava vidpunkto estas tiu de la gnozeologio,
pri kiu okupi_as la reguloj de Kartezio por atingi la certecon de la konsistemo.
Sed _iuj vidpunktoj estas pritraktendaj de la metodiko.
En la dua regulo de la metodo rilatiûinta
la sistemecon estas pri la orda vojirado, kiu devas esti ekde la komenco,
progresema kaj sen saltoj. Tiu regulo de la metodiko estas facile akceptata,
sed la interna kompreno dependas de la sistemeco, siavice dependa de la
objekto, kies partoj havas iun ordon.
-
§ 2. Scienca spirito kiel spirito de sistemo.
4951-059.
059. Kutima tendenco je sistema penso, jen la
tiel nomata scienca spirito. Havas do sciencan spiriton tiu, kiu
atentas pri la objekto, îefe pri îiuj ties kunordigitaj elementoj.
Havi la idealon atingi la sciencan spiriton signifas proponi al si la ordigon
de la konoj en sistemon.
Kuraûe, ja, îiu metu sian atenton
pri tiu ordigo de la konoj, kaj ekzercu sin per oftaj revizioj de siaj
pensoj kaj eî pensmanieroj (sistemoj kaj metodoj). Kiu ne konscie
scias,ke scienca spirito estas antaü îio sistemeco, kaj ne strebas
per ekzercoj, tiu neniam atingas la esencan karakterizon de la scienca
spirito kaj restas viktimo de falsaëoj
Striktasence, scienca spirito estas la
samo kiel spirito de sistemo. Tiu difino estas implicita en la difino mem
de la scienco, îar la scienco metas la individuajn elementojn ene
de universala skemo, kaj tiel îio restas sistemigita.
Havas do sciencan spiriton tiu, kiu ordinare perceptas,
kiel la aferoj staras ene de iu koncepto pli ûenerala. La universaloj
estas pli kaj pli universalaj. Ankaü tiuj universaloj devas esti konceptataj
per tiu, kiu estas tute sistema tiamaniere, ke li komprenas amplekse la
tutan aferon pri la esta_oj, ekde la plej simpla individueco de la empiriaj
konstatoj, _is la plej _eneralaj teoriaj konceptoj.
Scienca spirito rilatas al natura logiko, kies
parto ûi ja estas. Tiel, kiel la natura logikeco, ankaü la sistemeco
kaj la scienca spirito povas edukiûi (vd 084).
Oni akiras logikan ordon per eduko, precipe per
eduko de la atento. Kiu ne estas tute atenta, tiu povas ne percepti iun
interrilaton inter konataj aferoj, kaj sekve kompreni ion malbone. La eduko
fari_as per ripetado, per kiu firmi_as la facileco kaj kutimo. Do, kiuj
estas _iam atentaj por _uste percepti la interrilatojn inter konataj aferoj,
tiuj iom post iom fari_as kapablaj facile kaj kutime koni siste me, kaj
esti sciencaj spiritoj.
060. Kiu havas perfektan sciencan spiriton, tiu
pensas tiel sisteme, ke li konscie scias, laü kiu scienco li estas
nun pensanta, îu laü fiziko, îu laü matematiko,
_u laü logiko, _u laü metafiziko ktp.
Havanto de scienca spirito îiam scias, kie
estas lia kapo.
Se li estas, ekzemple, fakulo pri iu scienco,
li scias, kiam li parolas nome de sia fako, kaj kiam li parolas pri io
ne apartenanta al ûi.
Ordinare, li ne metas sin sensperte en la kampon
de la aliaj fakuloj. La kontraüo okazas kun la nefakuloj, îar
ili parolas miksite pri îiuj aferoj sen sufiîaj informoj kaj
sen sufiîaj konoj pri la sistemaj interrilatoj de la menciitaj temoj.
Tiuj, kiuj havas sciencan spiriton, almenaü
klare distingas inter la empiriaj sciencoj kaj la filozofiaj sciencoj,
îar ili tuj perceptas, ke kelkaj asertoj dependas de empiriaj konstatoj,
kaj aliaj (la filozofiaj) dependas nur de raciaj prikonsideroj. Ekzemple,
demandi, îu la penso havas kelkan daüron (empirie konstatebla),
estas afero de empiriapsikologio; demandi, îu la penso estas funkcio
(kvankam spirita) de la materia substanco, îu de iu aparta substanco
nomata animo, estas temo de filozofio.
061. Epizodo estas la scio kun la plej
malgranda enhavo, preskaü sen iu sistema organizado, tute malproksime
de la scienca komplekseco. _i estas ne multe pli ol la simplaj donita_oj,
kiel ili okazas dum la _iutaga vivo.
La epizodo ne estas eksplikema, sed nur fakteca.
Homoj sen spirito de scienco ne atingas pli altan nivelon de sistemigo
ol tiun de la epizodoj.
Izoli sin en la faktecaj epizodoj estas supra_eco,
propra de malgrandaj spiritoj. Tiuj personoj, kiam ili alparolas al la
aliaj, rakontas nur tion, pri kio ili sentis, aü aüdis, vidis,
gustumis, flaris, tuïis.
Kvankam supraëuloj estas ordinare scivolemaj,
ili deziras scii nur pri okazinta_oj, ne pri eksplikoj aü kompreno.
Ili estas la plej malagrablaj homoj. Ne estu unu el ili!
Tamen, pro metoda celo, la filozofiaj kaj empiriaj
sciencoj povas izoli la epizodojn, por ke oni distingu perfekte tion, kio
estas epizoda, de tio, kio estas rezona ordo de ekspliko.
En filozofio oni komencas la ordinaran sekvon
de la ûenerala sistemigo per la priskribo de la unuaj donita_oj;
tiu komenco estas la fenomenologio (vd 142), kiu priskribas ekzemple
mian mion, la objekton de la kono, la enton, la ekziston, la valorojn ktp.
En empiriaj sciencoj la komenco konsistas el la
kolektitaj donita_oj; ekzemple, en fiziko, el la varmo, la pezo, la movo;
en geografio, el la unua prezento de la aspekto de iu lando aü regiono,
ordinare kun la topografiaj nomoj. _iukaze la celo estas progresi en la
eksplikadon de tiuj donita_oj. La scienco ne restas do en la epizodoj.
062. Populara scienco estas nemulte sistemigita
scienco de la neinstruitaj homoj.
Laü la kunteksto, populara scienco estas
popolaîa scio, vulgara scio, empiriaîa scio. _i estas aro de
konoj sen sufiîa kontrolo rilate la veron. Populara scienco restas
en la supraëo de la donita_oj, al kiuj estas aldonataj kelkaj fuïaj
rezonoj.
Ordinare populara scienco estas nekompleta sistemigo;
do, ûi estas nenecese erara scio. Tamen, pro manko de kontrolo, de
sperto kaj de sufi_a atento, la populara scienco povas esti erara. _i enhavas
kelkan logikon, sed ne _iam sukcesa.
Foje, la populara scienco el eraraj asertoj elvolvas
kohere novajn konkludojn; logike ûustaj, tiuj rezonoj operacias la
eraron. Foje, el eraraj premisoj, la populara scienco atingas verajn konkludojn;
foje el veraj premisoj, erarajn konkludojn.
La scio postulas, ke oni progresigu la popularan
sciencon. _ar _i esence ne estas tute erara, oni povas iom post iom korekti
ûin. Se vi estas erudicia homo kun scienca spirito, bonvolu paroli
al la simplaj homoj; disdonu al ili panon de vera scio, kiun vi persone
havas.
Kulturo konsistas el la mensaj rezultoj. En tiu
ûenerala senco, _iu scienco, _iu filozofio, _iu populara scio estas
kulturo. Oni jam povas kompreni, ke la kulturo havas nivelojn de perfekteco,
inter kiuj la populara scienco estas la plej malalta kaj povas enteni eî
erarojn.
Plibonigi la popularan kulturon, jen grava celo
de la sociaj instancoj. La fina celo estas evidente konduki la popularan
kulturon en direkton de la perfekta scienco kaj filozofio. Tiu celo povas
esti utopia, sed ûi estas tamen la cela direkto. Pro tio, en la elementaj
lernejoj oni devas enkonduki îiujn en la direkton de la vera scienco
kaj filozofio laü kritikaj metodoj.
La sciencoj, îu filozofiaj, îu pozitivaj,
komenciûis, kiam la homoj lernis sistemigi siajn konojn pri la aferoj.
Unue estis malkovritaj la sistemoj pri matematiko
kaj filozofio. Modernepoke kreskis rapide la pozitivaj sciencoj, precipe
ekde Galilejo Galilei. Komence nur kelkaj bone kaj sisteme pensis; iom
post iom kreskis la nombro de tiuj, kiuj sistemigis siajn ideojn.
La îefa sistemigo, pri kiu interesiûis
la homoj, estas tiu de kaüzo kaj efiko. Jen tio, kion oni mencias
per vorto iomete nedifinita sed tre prestiûa - sageco. Nuance,
saûeco estas la sama kiel scienco, _u filozofia, _u pozitiva.
La plej karakteriza nuanco de la saûeco
konsistas en la trafa aplikiûo de la scienco en pli apartaj aferoj.
Ordinare, saûeco difiniûas do kiel aplikita scienco.
La amplekseco, pri kiu diri_as la scienco kaj
saûeco, supozas eksplikajn elementojn, precipe tiujn, kiuj rilatas
inter si, kiel kaüzo kaj efiko.
La plej simpla homo scias tion, kio venas post
la alia.
La saûulo scias, kial unu venas post la
alia tiamaniere, ke unu estas la kaüzo, la alia la efiko.
Oni foje ekzempligas dirante, ke la masonisto
scias tion, kion oni metas por konstrui, kaj ke la arkitekto scias, kial
tiuj a_oj estas metitaj, por havi tiun rezulton. La inûeniero, kiel
sciencisto, komprenas analize la interrilatojn de la sistemigitaj materialoj
de la konstrua_o; pro tio, li estas saûulo.
063. La proverboj, sentencoj, aforismoj, maksimoj,
- enhavantaj ûeneralan moralan aserton kaj profundan ideon pri
la vivo, - estas scio jam atingebla de la populara nivelo de kompreno.
Tiuj mallongaj frazoj estas la unuaj signoj pri la alvenonta sistema scio
La popularaj religioj estas plenaj de ili. Jen
la stadio, kiun atingis la grekoj ëus antaü la alveno de la vera
filozofio. Estas rimarkinda la listo de la "sep saûuloj de Grekio",
al kiuj estas atribuataj famaj moralaj sentencoj: Taleso (el Mileto), Pitako
(el Metileno), Biaso (el Prieno), Solono (el Ateno), Kleobulo (el Lindo),
Kilono (el Sparto), Periandro (el Korinto). Ne îiuj listoj estas
samaj, sed îiuj mencias Taleson, la unuan filozofon; kelkaj inkluzivas
la nomon de Pitagoro, ankaü filozofo. La plej antikva listo estas
de Platono (Protagoro, 342a).
Rilate la grekajn tekstojn, estas konsiderindaj
la Oraj versoj de Pitagoro; tiuj estas moralaj asertoj de la pitagoranoj
kaj neopitagoranoj kolektitaj jarcentojn post Pitagoro, kiuj estas en populara
nivelo de kompreno.
Plurajn el tiuspecaj sentencoj de la grekaj pensuloj
oni trovas en la libroj de Platono kaj Aristotelo, kaj en la historio pri
la grekaj filozofoj de Diogeno Laerta.
Oni povas tiel taksi ankaü la Apotegmojn
de Julio Cezaro de la unua jarcento a.K.
Sammaniere okazas multaj moralaj asertoj en la
juda Biblio kaj en la libroj de la kristana Nova Testamento, îiuj
en populara nivelo.
Oni admiras ankaü la Libron de proverboj
de la persa Meidani, el la 12a jarcento.
La humanisto Erasmo el Roterdamo (1467 - 1536)
publikigis en 1500 la latinan tradukon de 800 grekaj proverboj, kune kun
latinaj proverboj, tuj poste pliigitaj ûis 4 000.
La sama fenomeno okazas inter la araboj, hindoj
kaj _inoj, _ar ankaü tie la proverboj, sentencoj, aforismoj kaj maksimoj
mallongige enoncas la moralon de popola kompreno kaj sen atingi la fundamenton
mem de la tuta afero.
Fine, oni menciu Lazaron Zamenhof, kiu versforme
tradukis en la internacian lingvon Esperanto grandnombron de tiuj popularaj
moralaj asertoj, kompilitaj de lia patro Markus Zamenhof.
Izolita proverbo havas nur la ekbrilegon de iu
lampiro ene de la granda nokto malhela.
Kvankam utila al la bezonoj de la populara moralo,
tiuj sentencaj eldira_oj ne alti_as kiel la plej ûeneralaj principoj.
Eî la plej elstaraj predikistoj de religioj,
kiel Jesuo, Mahometo, Budho, ne atingas la veran filozofian sistemigitan
nivelon de diskutado.
Ankaü la tiu-tempaj neopitagoranoj kaj neplatonanoj
konsideris la lumigon kiel apartan fenomenon de kono. Pro tiu lumigado,
tiuj predikantoj de religioj kredis dogmisme pri tio, kion ili supozis
okazi kun ili mem. Kaj ankaü la fiduloj kredis facile tion, pri kio
la predikantoj predikis. La doktrinoj estis kutime pri moralaj aferoj.
Dio estas la zorganto pri tiu morala devaro, per sendado de profetoj kaj
per apliko de puno al malbonuloj, de rekompenco al bonuloj
Pri la valideco mem de la lumigado de la homa
menso kompetentas la gnozeologio; pri Dio kompetentas la ontologio; pri
la moralo kompetentas la morala filozofio; pri la psikaj aspektoj de kono
kompetentas la psikologio.
Metodiko pritraktas precize la sisteman ekzamenon
de îiuj tiuj aferoj, pri kiuj la proverboj, sentencoj, aforismoj,
maksimoj tiel supra_e okupiûas. Kvankam universalaj, foje profundaj,
tiuj eldiraëoj estas izolitaj asertoj kun multaj antaüsupozoj
ne ekzamenataj. Por ke ni estu homoj kun scienca spirito, necesas ke ni
pritraktu îion, kiel integran sistemon.
064. Fine oni menciu la subjektivajn kvalitojn
de la homo de scienca spirito rilate la atingendan sistemecon.
1) Li devas esti sciema kaj esplorema de tiu sistemo,
en kiu situas la konsistigitaj elementoj de la realo.
2) Li ankaü devas lasi, per humila pasiveco,
ke tiu realo estu la superreganto de la vero, anstataü formi falsan
konscion de malfida homo.
3) Fine, li devas, per tiu perfekta kono, transformi
la realon
Unue oni parolu pri la scivoleco kaj esploremeco,
menciitaj kiel la unuaj subjektivaj kvalitoj de la scienca spirito.
Ordinare _iu homo estas sciema, precipe
tiu, kiu havas sciencan spiriton. Tiu sciemeco havas kiel unuan rezulton
kreskeman plaîon. Vere, la rezulto de _iu kono estas stato de plaîo,
kiu estas la plej ofta motivo de nia deziro pensi kaj senti (vidi, aüdi,
gustumi, flari, tu_i, imagi, fantazii).
La sciemeco ankaü okazas, _ar per la scio
ni gvidadas niajn agojn, farojn, arton. Per la erudicio ni plibone sinteniûas.
Per la fakaj konoj oni plibonigas la civilizaciajn bona_ojn. La nescio
faligas nin en truojn. La hela scio starigas nin sur la monto. Ni estu
sciencaj spiritoj ne nur por la materiaj progresoj de la civilizacio, sed
ankaü por elprofiti klaran mondovidadon pri la signifo de la tuta_o,
al kiu ni apartenas.
La esplorema penso estas sekvo de la homa
sciemeco. _iu, kiu scivolas, esploras aktive la objektojn, por koni pri
ili ion eblan. Tiu, kiu ne emas tiel esplori, estas pigra spirito.
Pro la esplorema penso la homoj progresigas senlace
la filozofion kaj la sciencon.
Projektoj, programoj, planoj de esploro kondukataj
per la metodiko, jen la plej ofta strebo de la homoj en lernejoj kaj universitatoj,
en laboratorioj, institucioj kaj en îiuj rondoj de la îiutaga
okupiûo pri la plej diversaj taskoj.
Pro la esplorema penso de la homoj, la metodiko
fariûis grava scienco. _i ekzamenas _iujn aspektojn de la afero -
tiujn de penso, de ago, de faro, kiel oni konstatas en îiu libro
pri metodiko.
065. Grava subjektiva kvalito de homo kun scienca
spirito estas lia humila pasiveco antaü la superrego de
la vero.
Kompreneble, la celo de _iu kono estas atingi
la objekton. _i-rilate la objekto estas altrudiûema. Oni estas libera
por pensi, sed interne la penso nur rajtas adapti sin al la objekto.
Kiu ne humile ricevas la objekton kiel ûi
prezentiûas, tiu estas malfidinda homo, kaj formas por si
mem falsan konscion. Pro aliaj interesoj tiu falsa konscio okazas
ofte.
Kutime ideologio estis komprenata kiel falsa konscio.
Nur lastatempe oni diras pli larûe, ke la ideoj de sociaj grupoj
estas ideologioj en bona senco (vd 72). Studas detale la falsan konscion
la psikologio, sociologio kaj historio; sed tio jam ne estas filozofia
entrepreno, îar ûi dependas de empiriraj konstatoj.
Tamen, la filozofo estu atenta pri la falsa konscio
kaj ideologio, por ke li operaciu bone, tio estas kun amo pri la vero tiamaniere,
ke li ricevu pasive îiun informon tiel, kiel ûi estas, sendepende
de persona aü grupa intereso. Kaj plue, li estu sciema kaj esplorema
pri tiu vero, kaj vere dediîata pri ties eltrovo. Por tiu speco de
homo, scienco ne estas okupiûo de pigrulo, sed vere laciga strebo
de mensaj fortoj.
066. Tre gravas kiel subjektiva kvalito de homo
kun scienca spirito, ke li emu koni por transformi la realon
Scienco ne celas nur la kontempladon de la mondo.
_i estas kono por transformo, kaj tiu transformo estas ïanûo
de sistemoj kaj kreo de novaj sistemoj. De novaj modeloj de administracio.
De novaj teknikoj. De novaj maïinoj, eî de nova planita plibona
lingvo.
_iu nova objekto havas internan sistemon; ïanûi
la realon estas la ïanûo de tiu natura sistemo de eventuala
momento, por nova plibona eventualaëo.
Eblas la ïanûo de realo, îar
okazas la integriûo de la homaj fakultoj kaj de îiuj fortoj
individuaj kaj sociaj.
Inter la sciencoj mem jam ekzistas tiu integriûo,
îar îiu scienco estas nur abstrakta parto de studo de iu konkreta
tuta_o; pro tio nur la sumo de _iuj sciencoj rezultigas la kompletan scion
pri iu konkreta objekto. Sed nun ni estu priatentaj al alia pli granda
integriûo, tiu de la fakultoj de kono kun tiu de la fakultoj de ago
(volo kaj instinkto) kaj îiuj aliaj fortoj (individuaj kaj sociaj).
La volo estas libera, tamen per si mem blinda;
nur per la kono eblas rigardi la objekton volendan. Ankaü la instinktoj
estas blindaj; nur per la sensa kono de la koncernaj objektoj ili ekveki_as.
Tio signifas, ke per la scienca spirito la volo
kaj instinktoj povas esti influataj, kaj fine îiuj aliaj fortoj (individuaj
kaj sociaj).
Tamen, tio ne signifas, ke îiuj studu _iujn
sciencojn, nek ke la sciencisto mem faru la transformojn de la realo.
Neniu havas tiom da kapablo por laboro, nek sufiîe
longan vivon. Sed _iu havu la sintenon de fakulo îe aliaj fakuloj,
kiel ene de granda plano. Jen kiel sintenas homo kun scienca spirito.
Estu ankaü vi unu el tiuj homoj sur la granda
scenejo de la vivo: _iam sistema, logika, kritika, esplorema, analizema,
sintezema, metodema, subjektiva akceptanto de la vero, ne falsekonscia,
ne pigra intelektulo, ne akademiece indiferenta, sed transformanto de la
realo.
Ne dubu pri via idealo atingi la sciencan spiriton.
Ne lasu tiun vojon de via decido por la formala perfekteco de viaj konoj.
Strebu _iam, por ke viaj konoj estu antaü _io sistemaj, _ar el tiu
_i propra_o de la homoj konsistas _efe la scienca spirito.
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
ART. 3. METODO KIEL GNOZEOLOGIA SEKVO DE CERTECOJ.
4951-067.
067. Sisteme organizitaj, per interkonektoj, la
konoj tiel sistemigitaj devas esti gnozeologie evidentaj, veraj, certaj.
Sed tiuj gnozeologiaj propraëoj de evidenteco,
vereco, certeco, kvankam tre interesaj, ne diri_as rekte, nek pri la sistemeco,
nek pri la metodikeco. Ili ne diri_as esence pri la metodo, sed nur estas
eksteraj propra_oj ne forgesendaj de la metodikisto
.
Gnozeologio (parto de la metafiziko aü de
la ûenerala filozofio) ne estas formala scienco; ûi estas teoria
scienco, îar ûi decidas pri la enhavo mem de la konoj, ekzemple,
- îu tiuj enhavoj ekzistas fakte.
Alidire, gnozeologio demandas, - îu la objekto
estas reala, sendependa de la konanto.
Foje, oni priskribas la gnozeologion kiel demandon
pri la valideco de la konoj, por decidi, - îu tio, kion la
subjekto konanta konas, validas. La diferenco inter la gnozeologia vidpunkto
kaj tiu de la logiko situas en tio, ke la logiko atentas la objektojn laü
ties formala fluo, dum la gnozeologia vidpunkto estas pri la valideco
de tiuj prezentitaj objektoj.
Ambaü - logiko kaj gnozeologio, - okupiûas
pri la objekto de la kono. Sed logiko rekte nur kiel objekto; gnozeologio
pri la ekzistado de tiu objekto rilate sian entecon mem (aü rilate
la subjekton, kiu ricevas tiun informon pri la enteco).
En si mem, gnozeologio ne estas do logika afero.
Sekve gnozeologia ne okupigûas rekte pri metodiko.
Kiel parto de la logiko, la metodiko kohere ne
okupi_as pri la demandoj fare de la gnozeologio; do, ne pri evidenteco,
ne pri la vereco, ne pri la certeco. Tamen, malrekte la afero ligiûas
kun la metodiko, îar tiuj gnozeologiaj propra_oj (evidenteco, vereco,
certeco) estas dirataj de îiu kono (pri ties enhavo).
Fine, do, oni ne povas forgesi en metodiko almenaü
mencii, ke la metodaj sekvoj de konoj devas inter si esti evidentaj, veraj,
certaj. Sed enkadre de la gnozeologio mem okazas la specifa gnozeologia
metodo, per kiu fari_as la progreso al la simplaj certecoj pli ampleksaj.
068. La gnozeologiaj propraëoj de la kono
rilatas inter si, per iu sekvo, kiu komenciûas per la evidenteco,
daüras en la vereco, kaj finiûas en la certeco.
Tiuj propra_oj kaüzas unu la alian laü
la sinsekvo inter forma kaüzo kaj forma efiko; kiam estas unu, sekvas
necese la alia. Se, ekzemple, estas la evidenteco, pro la evidenteco okazas
la vereco; pro la vereco okazas la certeco. Pro tio, oni diras, ke la evidenteco
estas kriterio (instrumento) de la vero kaj certeco.
La evidenteco konsistas je la elstara perceptebleco
de la prezentita objekto pere de iu kono.
Preskaü estas la samo koni kaj esti evidenta.
La nocio de la evidenteco rilatas al objekto. Kono estas la tuta operacio,
kaj kiu komenciûas per la evidenteco da la objekto.
La evidenteco diriûas îefe pri la
objekto konata. La afero ne estas pri la rilato inter du, sed nur pri la
objekto, kiu montriûas.
La vereco konsistas en la ekvivalenteco
inter tio, kio estas en la objekto, kaj tio, je kio konsistas la informo
Estas do vereco rilato inter du. Tiu du estas
komparataj, - la objekto kaj la konitaëo, -kiuj restas rekonataj kiel
inter si proporciaj.
La certeco koncernas la psikan subjekton,
kiel posedanton de la kono. _i estas la stato rezultinta de tiu posedo.
Sed, kiu estas tiu psika subjekto? Eblas du respondoj.
_u la kono mem, per si mem, estas tiu subjekto?
Tiam ne ekzistus substanca subjekto.
_u okazas la kontraüo, per la kompreno de
iu substanca posedanto de la kono, kiun oni nomas animo?
Jen problemoj tre gravaj, kiuj jam ne apartenas
al la koncepto mem de certeco. Por kompreni tion, kio la certeco estas,
sufi_as atenti pri la stato rezultinta de la vero kaj de la evidenteco.
Por la ideismo de Kantio tiu psika subjekto estas
nur en la kono mem (transcenda subjekto); por la realismo (ekzemple de
Aristotelo), tiu subjekto estas io substanca, nomata animo.
Oni ne konfuzu la psikan subjekton (al kiu apartenas
la stato de certeco) kun la logika subjekto de iu frazo, kiel ekzemple
en "maro estas granda".
La psika subjekto estas tiu, kiu konas.
La logika subjekto estas tio, al kio estas atribuata
la predikato.
069. Propraëoj de la evidenteco. La
perfekta kono devas atingi la evidentecon klaran kaj distingan
de la objekto
Jen la kritika kono, grava celo atingenda
de la metodo. _i tie, kritika estas la samo kiel gnozeologie perfekta,
en kio la perfekteco rilatas _efe la perfektan evidentecon.
Do, la penso estas kritika, kiam _i estas perfekte
evidenta. Nur la kritika penso estas gnozeologie perfekta, kaj tiu gnozeologia
perfekteco rilatas la evidentecon, kiu estas la plej signifa propra_o de
_iu homo, _ar _i diri_as pri la objekto perfekte prezentita
Kiam la evidenteco estas perfekta? La perfekteco
de la evidenteco konsistas je la klareco kaj distingeco. La evidenteco
jam estas propra_o; la propra_o de tiu propra_o estas esti klara kaj distinga.
La evidenteco estas klara, kiam ûi
brilas absolute; per si mem la objekto brilas, dum ûi rekte prezentiûas.
Oni parolas pri la objekto, îar la evidenteco diriûas pri la
objekto.
Por koni ne sufiîas la kapablon de la konanto.
Io devas okazi flanke de la objekto.
Aldone la evidenteco estas distinga, kiam
ûi prezentas la objekton tiel, ke ûi sufiîe distingiûas
de la aliaj objektoj malsamaj
Do, distinga evidenteco diriûas relative;
ûi estas ne nur absoluta kiel la klara evidenteco.
Per ambaü specoj de evidentecoj okazas la
strikasence kritika penso. Tiu penso estas la plej perfekta laü
la gnozeologia vidpunkto; per tiu strikasence kritika penso atingiûas
ankaü la plej perfekta kritike vera penso kaj la plej perfekta
kritike certa penso.
La klara evidenteco jam enhavas potenciale la
distingan evidentecon. Pro tio, ankaü la klara evidenteco estas sufiîa,
por ke iu penso estu kritika, almenaü larûasence. Sed en la
distinga evidenteco okazas pli da ekspliciteco pri _iuj alternativoj.
La kontraüo de la klara evidenteco estas
la malklara, aü obskura. Tio signifas, ke tiu evidenteco
ne sufiîe perceptiûas.
Tiel same, la kontraüo de la distinga evidenteco
estas la maldistinga, aü konfuza, _ar la distingoj inter
la objektoj ne brilas sufiîe.
Okazas malsamaj specoj de pensoj laügrade
de gnozeologiaj atingoj rilate la evidentecon, la verecon, la certecon.
Inter aliaj estas menciindaj la nur-informa penso, la dogmeca penso, la
ideologia penso. Tiuj gradoj okazas pro la limoj de homa kapablo; ili ne
estas necese malbonintencaj, nek îiam eviteblaj. Oni almenaü
evitu ilin, kiom eble.
070. La nur-informa penso dependas de la
normala sekureco de la informanto. Ordinare la homoj ne trompas alian malbontintence.
Tiu sinteno de netrompo de la homoj, jen la îefa bazo de la nur-informa
penso, kies sekureco estas do morala.
_ar ni ne havas tempon, por havigi pli bonan penson,
restas al ni akcepti tiun limigitan formon de kono. Tamen, ni estu prudentaj
pri tiu sistemo, por ke ni havu almenaü sufiîan kritikan garantion
pri la morale bona sinteno de la homoj, kiuj informas, kaj pri ilia kompetenteco.
Cetere, ni havu sufiîan kritikan konon por konstati, kiam eble ili
povas erari.
_ar la celo mem de îiu kono estas atingi
la kritikan formon per evidenteco klara kaj distinga, oni emu îiam
transformi la nur-inforrman penson en kritikan penson.
Se vi estas instruisto, ne transdonu nur informojn;
instigu la lernantojn kritike pensi. Faru ke ili atingu per si mem la klaran
evidentecon pri la studitaj temoj; poste faru ke ili komparu _iun tezon
kun la aliaj kontraüaj tezoj, por ke, per komparo, la penso fariûu
strikte kritika
.
Malfeliîe, la nur-informa penso transdonas
al la alilaj generacioj, kvankam ne malbonintence, la oftajn difektitajn
pensojn de la animisma penso kaj de la konjunktura penso.
Tio okazas precipe ene de la familiaj kaj tradiciaj
rondoj. Sekve, de generacio al generacio, de jarcento al jarcento, ripetiûas
la difektitaj informoj sen signifaj progresoj. La generacioj, kiuj dum
pli ol du mil jaroj legis en Oriento la librojn de Konfuceo, preskaü
simple haltis en la tempo. Tio okazas en Okcidento, rilate tiujn, kiuj
supozas, ke en la juda kaj kristana Biblio aü en la araba Korano estas
la sufiîo.
Mezepoke okazis ankaü la sinteno de sufiîo
pri la grekaj filozofiaj libroj; oni preskaü nur komentariis tiujn
librojn, kaj kombinis ilin kun la oficialaj religiaj doktrinoj, kaj oni
supozis îion preta.
Legu îiam la antikvajn trezorojn, sed sen
forgeso de la novaj akiroj laülonge de la jarcentoj ûis hodiaü,
kaj estu certa, ke ankoraü multo mankas por malkovri. Konsultu la
historion, sed kun intenco sciigi vin, ekde kiu punkto antaüenirigi
la esploron pri novaj konoj (vd 253).
071. La dogmeca penso apogas sin sur la
aütoritato de la informanto, îu îar tiu îi supozas
sin ricevinto de revelacio, îu îar konjektas sin inspirita
por interpreti aütoritate la revelacion, kies ricevintoj estis aliaj
en pratempo.
Tiu dogmisma penso teorie povas esti ûusta,
kondiîe, ke estu pruvita la supernatura kondiîo de la informanto
kaj de la interpretanto. Tamen ne facile oni pruvas tion.
Unuflanke, oni scias, ke la miraklo estas nur
ebla hipotezo, neniam definitive pruvita (vd.81; 231ss).
Aliflanke, la religioj predikantaj revelaciojn
estas pluraj, kaj ili kontraüdiras unuj la aliajn; sekve de tiuj kontraüdiroj,
aü nur unu pravas, kaj estas eraraj la aliaj, aü _iuj ne pravas.
Manko de sufiîaj pruvoj, jen certe la problemo de îiuj tiuj,
kiuj parolas pri revelacioj, inspiroj, lumigoj, vizioj kaj
La trouzo de la dogmeca penso malfavoras la elvolviûon
de la racia penso. Kutime la estroj de dogmemaj religioj estas erudiciaj
personoj, sed nur koncerne al apartaj detaloj, ritoj kaj moralaj devoj.
Kompreneble, tiu speco de konaro ne estas vere la perfekta erudicio atingota
per la kritika penso.
Ni distingu inter dogmeca penso kaj dogmema penso.
Tiu lasta, la dogmema, estas subjektiva tendenco paroli aütoritate
sen sufiîa kritiko. Tiaj personoj havas subjektivan sekurecon. Aliflanke,
tiu subjektiva sekureco ofte plaîas al la pli junaj. Sekureco, tamen,
devas esti objektiva, kiel rezulto de la evidenteco de konoj.
072. Ideologio estas subjektiva penso kun
iom da sistemeco.
Konkrete, - por îiuj ni, - ekzistas nur
tiu subjektiva penso, îar la penso ekzistadas nur ene de nia menso,
kiel psika fenomeno.
Tiu subjektiveco povas esti duspeca, malbonintenca
penso kaj simple subjektiva penso
Ideologio kiel malbonintenca penso estis la signifo
en uzo, kiam verkis Markso, dum la 19a jarcento.
Tiusence ideologio konsistas el iu speco de interpreto
laü la intereso de la klaso, al kiu apartenas la interpretisto.
En nova kaj ampleksa senco, ideologio signifas
la karakteron esence îiam subjektiva de îiu homa penso.
Enhave, ideologio estas antaü îio interpreto
pri la sociaj kaj similaj aferoj, kiel la religiaj kaj ekonomiaj, îefe
kiam la afero rilatas al grupoj.
Kvankam îiu deziras esti objektiva, sen
la influo de sia subjektiveco, fakte neniam oni povas meti la pensojn sur
la tablo, por ke ili restu strikte objektivaj. La pensoj povas esti nur
en iu kapo.
La objektiveco estas nur la sinteno, per kiu la
mensoj akceptas, ke îio dependas de la objekto. Per la objektiva
sinteno, la saûulo akceptas la aferojn, kiel ili objektive sin prezentas;
per tiu sinteno de objektiveco li humile forlasas la antaüajn konvinkojn,
se la objektiva konstato montras, ke alie estis la vero. Sed la nova vero,
de li konstatita, ankaü restas en la kapo, kaj do ne liberigita de
la subjektiveco.
La ideologia penso estas la ordinara kaj normala
stato de la homa penso. Pro tiu ne ebla eliro el la ideologia penso, la
homoj povas îiam progresi kaj neniam esti liberaj de iu eraro. Kiu
decidas estas la subjekto, kiu estas la operaciinto mem. Neniu povas eliri
el si mem. Pro tio, ni restos _iam ideologiistoj.
Kiel kape ekzistanta, îiu scienco kaj îiu
filozofio estas ideologiaj, îar esence subjektivaj.
Tamen, la celo de îiu kono direktiûas
al la objekto, kaj ties influo fari_as tiamaniere, ke la kono kreskeme
objektivi_as. Per la kresko de konstatoj, de pruvoj, de komparoj, de rezultoj
el bonaj metodoj, la konoj iom post iom kreskigas sian objektivi_on, kaj
estas fine akceptitaj kiel objektivaj. Sed tiu akcepto tamen ne estas vere
objektiva, îar neniam oni tute eliras el la subjektiveco, îar
neniam la konoj restas sendependaj de la pensantaj homoj.
Kaüze de la ligiteco kun la subjekto, la
ideologio gvidas la agojn de la individuoj. _iu povas agi nur kiel li pensas.
Neniu bona homo estas subjektive neütrala. Sekve de tio, tre gravas
la ideologio, _ar _i estas la gvidilo de la homoj.
Ankaü pro la graveco de la ideologio, tre
gravas la mensa eduko. Tiu mensa eduko zorgas, por ke la subjektiva certeco
koincidu kun la objektiva penso, kvankam tion oni atingas nur per plibonigo
de la subjektiva.
Pri kutimoj, religiaj tradicioj, politikaj situacioj
la homoj emas ne ïanûi sian ideologion, eî ne ekzameni
ûin, îar interesoj influas la menson; jen la ideologio en malbona
senco. Tamen, la eduko devas ïanûi tiun malbonan konscion.
Per la koincido de la sama ideologio en multaj
homoj, tiu ideologio kunligas la g Jen tre signifa sociologia fenomeno
de interagado. Sed oni ne konservu la ideologion kielsenmovan komunan penson
nur pro la socia kunligo de la grupo. La forto de la ideologio estu profitata,
sed kiel ideologio en konstanta kreskemo rilate la alproksimi_on al la
objektiva vero.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
ART. 4. METODO KIEL LOGIKA SEKVO. 4951-073.
073. Kiam la metodo sisteme iras sian vojon, _i
estas atenta pri la logikaj konektoj inter la eroj konektitaj. Tiuj konektoj
rilatas rekte la formalan fluon de la objektoj, ne aliajn vidpunktojn,
kiel la gnozeologiajn kaj psikologiajn, konsiderante la objektojn sen la
enhavo en si mem.
Jen la logika vidpunkto, kiu simple konsideras,
_u estas tiu la signifo, _u tiu alia, _u ili kohere interrilati_as.
_i-rilate, la metodo aperas kiel logika sekvo.
Kie mankas logikeco, tie ne estas metodo rekta.
§ 1. Nelogika penso.4951-074.
074. _ar la penso povas esti nur pri objekto,
îiu penso estas, en sia kerno mem, nature logika. Jen fakto rekte
konstatita.
Ïajne, la natura logikeco okazas nur en la
kerno mem de îiu aparta kono. Inteligento kiu eraras, restas tamen
nature logika. Îar oni kapablas korekti la erarojn, tio pruvas ke
la eraroj okazis akcidence. Kiu ne akceptas la naturan logikecon de la
kono, tiu fariûas definitive skeptika.
La rekta percepto de la objekto estas îiam
senerara. Okazas nur la fundamenta alternativo, - aö oni perceptas,
aö ne perceptas.
Mallogikaëoj nur okazas en postaj aranûoj
de la mensaj perceptoj.
Post kiam oni eniras en la teksaëo de malsimplaj
aranûoj, komenciûas la ebleco de eraro de atento, kaj sekve
la ebleco de malogikaëoj.
La nelogika penso ne okazas ordinare en
mezgradaj aranûoj de la penso. Jen la kampo de komuna senco.
En tiu komenciûinta disvolvo de la pensoj,
la homo ekzemple, facile komprenas, ke unu plus unu egalas al du (1 + 1
= 2). Li komprenas ankaü facile kelkajn valorojn; ekzemple, li komprenas,
ke estas pli bone vivi, ol ne vivi rupon per la samaj celoj kaj sintenoj.
Sed en progreseme pli kompleksaj aferoj homoj
fariûas progreseme pli kaj pli nelogikaj. Sed tamen en îiu
grado de komplekseco homoj kapablas per sufiîa esploro atingi la
logikecon. Kvankam la penso de la plimulto estas fasko de nepercepteblaj
nekohera_oj, ekzistas en îiu homo sufiîa dozo da logika kapablo,
kiel speco de natura saûo kaj komenco de natura logiko, por ke, per
esploro, iom post iom atingu tre komplikajn aranûojn de penso, kaj
kies nomo estas scienco.
075. Nelogika penso estas la kontraüo
de logika penso. Per almeto de nuancoj al la nelogika penso okazas la mislogika
penso kaj la prelogika penso.
Mislogika penso almetas al la koncepto
de nelogika penso la aspekton de nekonvena, erara, mal_usta, kun senco
proksima al tiu de malboneco.
Prelogika penso estas tiu, kiu ne estas
pensata logike pro manko de sufi_a homa evoluo. Tiu penso ne atingas _uste
la logikajn konjektojn, _u pro forlaso, _u pro falsa_o. _i almetas al la
koncepto de nelogika la nocion de antaüa pratempo; se la afero estas
pri io, kio ordinare evoluas, tiu antaüa tempo estas en la kunteksto
de io ne tiel evoluinta aü ne tiel bona.
Tia estas la senco de prescienca kaj de
prefilozofia (antaü pli evoluinta scienco kaj filozofio).
La logikeco de la homa penso evidente evoluas
kaj sekve la kunteksto de prelogika penso signifas mankon de logikeco;
ankaü _i signifas la nelogikan penson de la primitivulo.
Tiu primitivulo kun prelogika penso ekzistas ankoraü
hodiaü, ne nur en malproksimaj arbaroj, sed _irkaü ni. Ordinare,
tiuj nehavantaj universitatan edukon, kvankam pensantaj bone rilate multajn
aferojn, restas prelogikaj en aliaj.
Ankaü _e universitataj edukistoj ne îiuj
en îio trairis la tutan vojon de la logikeco. Foje ili faras supraëan
teologion pri prelogikaj aferoj de ili akceptataj. Ofte ili kreas komplikan
kaj erudician sistemon surbaze de tiuj prelogika_oj. Ili estas kiel erudiciuloj
pri folkloro, kiuj samtempe kredus je la folkloraj supersti_oj.
Ni _iuj ekzamenu nin mem, _u enestas prelogikaj
resta_oj en niaj pensoj. Ni strebu multe, _ar ne estas facila tasko pensi
tute sen prelogika_oj.
076. Okazas la prelogika penso koncerne
la aplikadon de la principoj (aksiomoj) en la konstruo de la rezonoj.
Pro nesperto, la simpla homo ne komparas bone
la simplajn elementojn, ne sufiîe atente perceptas, kiel fari novajn
sintezojn, kaj kiel analizi la ampleksajn konstruojn; rezulte, li nek komprenas
bone la principojn, nek utiligas ilin _uste, kiam li rezonas kaj konkludas.
Oni ekzamenu du fundmentajn principojn por montri
kiel ili tuj difektiûas kaj rezultigas la prelogikan penson. Tiuj
du fundamentaj principoj estas la principo de sufiîeco kaj principo
de nekontraüdiro (vd 168).
a) La principo de sufiîo rilatas
la ekziston. Tiu principo asertas, ke îio, kio ekzistas, havas
tiun ekziston per iu sufiîa racieco; ûi ne povas ekzisti hazarde;
tio, kio ekzistas, ekzistas aü per sufiîo ekzistanta per si
mem (la sufi_o estas en si mem, kiel kiam oni difinas Dion, aü difinas
la mondon en panteisma senco), aü per sufi_eco ekzistanta en alia,
kiu do ekzistigis _in (kiel oni difinas la kreita_on, kies sufi_eco estus
en la Kreinto).
_u tiu principo de sufiîo estas vera? Jen
gnozeologia problemo. Iu povus nei la neceson de la ûenerala sufiîo,
kaj nur uzi tiun principon formalisme. Aliflanke, se iu akceptas la principon
(îu formalisme, îu kiel gnozeologie vera), tiu devas pensi
kohere, tio estas, kun logikeco, îiam utiligante ûuste la principon
de sufiîo. Inverse, kiu ne akceptas ûin, tiu ne rezonu per
ûi.
La afero pri la principo de sufiîo fariûas
tre komplika, kiam oni aplikas ûin en apartajn regionojn de la ento,
per la kreo de apartaj principoj, ekzemple, de la principo de kaüzeco.
Tiu principo asertas: _iu efiko (îio, kio
eniras la ekziston) havas kaüzon (kiu estas ûia sufiîo).
La prelogikulo ofte miksas la sekvon de kaüzo
kaj efiko kun la simpla sinsekvo de elementoj ne kunligitaj per tiu rilato
de kaüzo kaj efiko. Li ankaü ne distingas ofte la divers-spececon
de la kaüzoj, ekzemple, inter la ena kaüzo de la fizikaj aferoj
kaj la arbitraj kaüzoj de inteligentaj esta_oj. Pro tiu manko de distingo
okazas la animisma kaj magia penso.
La difektoj kontraü la principo de nesufiîo
miksiûas kun la difektoj kontraü la principo de nekontraüdiro,
pri kio oni tuj pritraktu, antaü ol prezenti ekzemplojn.
b) La principo de identeco, foje nomata
principo de kontraüdireco, rilatas la esencon. Tiu principo
asertas:
Tio, kio estas, dum ûi estas, estas necese
tio, kio ûi estas.
Per la negativa formo:
Tio, kio estas, dum ûi estas, ne unuiûas
kun sia neesto.
Pli sinteze:
La samo ne estas samtempe esto kaj neesto.
Ordinare, la plimulto el la filozofiaj diskutadoj
solviûas per la akcepto de tio, kio estas kohera kun tiu principo,
kaj per neakcepto de tio, kio estas nekohera kun ûi.
La prelogikaëoj koncerne la principon de
identeco okazas pro ûia misuzo, jen per forlaso de tiu principo,
jen per konfuziûo de identaj aferoj kun la nur analogaj. La plimulto
el la prelogikuloj forlasas tiun principon, îar ili simple ne konsideras
la estecon en si mem, sed nur la rilatojn inter la estoj. Tiu forlaso de
la ena signifo de la estoj kreas la konjunkturan penson (vd 78).
Biologiaj movoj povas ankaü esti interpretitaj
fu_e, per mitaj fortoj: la interna kresko ne okazas pro iu fiziko-kemia
disvolvi_o, sed per diaj fortoj. Kurioza magiismo estas tiu de la tradiciaj
interpretoj pri la seksaj nekondi_itaj refleksoj kaj kondi_itaj refleksoj.
Pro la malkono de tiuj procezoj pere de naturaj kaüzoj, kelkaj religioj
parolas pri la diablaj tentoj; aliaj, - pli pozitivaj- pri la _eesto de
diaj fortoj. Sekve, kelkaj religioj estas tre severaj pri la seksumado;
aliaj estas tre favoraj, kaj e_ lasas amori en la temploj, kiel speciala
kulto.
Por la prelogikulo la kreo de la mondo okazis
per magia vorto de Dio. Kion li decidis, tio tuj okazis. Ne estis vera
dia forto kaj potenco, sed nur arbitra volo. Nek ekzistis le_oj de transformo
tra la tempo. Dio estis la magiisto, kiu kreis _ion preta. Por tiu prelogikulo
estas sensenca_o la sciencaj kosmogoniaj teorioj. Oni povas filozofie (ne
magie) interpreti la volon de Dio; sed en tiu priskribo de la juda kaj
kristana Biblio, per kiu oni rakontas la kreon de la mondo, _i estas evidente
prezentita laü la prelogika magia penso, pro la simpla menso de la
verkisto, ne laü la filozofia interpreto de la volo de Dio. La samo
okazas en la plimulto de la aliaj tradiciaj rakontoj pri la sama afero.
_u estas diferenco inter magiismo kaj animismo?
Magiismo elstarigas la mirindan vidpunkon, ke la tuta monda fenomeno fontas
el kunligo de efikoj sen kaüzoj troveblaj en le_oj de la reala naturo.
Animismo elstarigas, en dualisma kunteksto, la _eeston desubstancaj animoj
en _iuj esta_oj, kiuj aldone agas magie, tio estas, per volaj kapabloj,
precize kiel per magiismo.
Magiisto, en kutima kunteksto, estas tiu,
kiu praktikas profesie agon super la naturalaëoj. Kutime, tiu forto
de ago estas konsiderata pli granda en profesiaj magiistoj. En senco pli
larûa, magiisto inkluzivas la iluziiston. Tamen, origine oni ne nomis
magiisto tiun specon de mirinda kapablulo pri iluzia_oj. Laü informo
de Herodoto (5-a jarcento a.K.) la magoj estis unu el la ses medaj triboj.
_ajne tiu tribo estis ligita al la sacerdotaj funkcioj kaj pro tio la nomo
de mago ligiûis kun la saûeco, îefe religia kaj astrologia.
Animismo, laüvorte, signifas per la
sufikso -ism- doktrinon proponantan la nedependan ekzistadon de substanca
animo paralele al la korpo. En tiu dualisma senco, la animo estas tiel
substanca kiel la korpo (laü Pitagoro, Platono, Aristotelo), kaj ne
nur psika funkcio apartenanta al la korpo mem (spiritualisma materiismo).
Sed, laü la historia uzo, animismo signifas nur la kredon pri la ekzisto
de sendependa animo en îiu neviva korpo; aldone, tiu animismo estas
bazo de religioj karakteriza al tiu antaüsupozo.
_enerale, plenaûuloj, kiam difektitaj per
la prelogika penso de magiismo kaj animismo, firme defendas sin kontraü
la argumentoj de aliaj. Tio okazas, îar ili dependas de tute kohera
konceptaro en nivelo de tiu prelogika penso. La ruinigo de unu el la difektitaj
konceptoj de magiistoj kaj animistoj povas ruinigi îiujn samtempe,
_ar unuj ofte estas apogitaj kohere sur la aliaj, kaj reciproke.
Rilate la infanojn, la forigo de magiismo kaj
animismo estas pli facila, îar sufi_as atendi, ke ili kresku, kaj
ke ili estu _iumomente _uste informataj pri la demandoj. Tiu _usta informo
povas, tamen, ne okazi pro eksteraj motivoj, ekzemple pro la difektita
penso de la gepatroj. Tiu sociologia dependeco de malkleraj gepatroj okazigas,
ke la magiismo kaj animismo trairu laülonge de la jarcentoj kiel tradicia
ideologio. Jen la motivo kial _iuj popularaj religioj havas tiel firman
stabilecon.
Ankaü en lernejoj povas okazi la ripetiûo
de la prelogika sinteno de la magiismo kaj animismo, pro la nesufiîa
klereco de la instruistoj kaj precipe pro la ruzeca kontrolo de la gepatroj
kaj de la organizitaj religioj, al kiuj ili apartenas. Tamen la situacio
iom post iom pliboniûas, ne nur pro la moderna malkresko de la familia
altruda influo sur la penso, sed pro la kreskema kritika penso îe
îiuj, de la gepatroj kaj de la lernejoj, precipe de la universitatoj,
kie estas formataj la instruistoj.
"Iu profesoro falis en grandan riveron rapidfluan.
Li naûis per energiaj brakumoj. Neatendata radiko, eliranta de la
arbo îe la rando de la rivero, permesis al li foriri, _usantaü
granda akvofalo. Dank' al Dio! - kriegis lia edzino, pensante, ke
Dio estis veninta savi ïian edzon. Dank' al la radiko! - kontraüdiris
la profesoro, rememorante la grandan fizikan klopodon de sia na_o por fine
kapti la neatenditan radikon. Kiu el ili pravis? Kiel logike rezoni pri
la okazinta_oj?" (E. Pauli, Rekta pensado, n 45).
078. La konjunktura penso ne atentas pri
la esta_oj mem, sed nur pri la interrilatoj. Tiam okazas la konjunktura
penso, tute dependa de la tuta_o de la elementoj interrilatigitaj. Kompreneble,
_i estas difektita penso, _ar la individuo estas antaü _io la subjekto
mem, kaj nur poste la rilatoj kun la aliaj. Tiu forgeso de la propra enteco
kontraüstaras al la principo de identeco.
Ordinare la infano vivas nur sian konjunkturon,
tute dependa de aliaj, ne nur fizike sed ankaü laü penso. La
infano vidas sian patron kaj sian patrinon nur kiel rilatantajn al _i.
La personoj ne estas io en si mem, sed estas rilataj al la infano. Por
la infano la personoj ne personas, la patro ne patras, nek la patrino patrinas.
Pro tio, la infano ankoraü ne pensas pri la propra infana mio; nur
iom post iom li mias kaj lernas diri "mi".
Ankaü la plena_uloj povas resti en situacio
de konjunktura penso, se ili ne sufi_e evoluas. Iomete, preskaü _iuj
ni estas viktimoj de la konjunktura penso. La primitiva pre_anto pensas
pri Dio nur kiel potenca Sinjoro de la Mondo, ne kiel esta_o per si mem
intensive infinita. Dio ne estas; li nur rilate estas; Dio ne dias, sed
ekzistas nur kiel _efa zorganto pri la mondo, kiel speco de _efa elemento
aü akso de la tuta_o, do _iam kiel ekstera rilatanto.
Se Dio ne estos priatenta al la primitivulo, tiu
îi forgesas Lin, îar Dio ne havos alian sencon. Por li, la
grandeco de Dio mezuriûas per la mirakloj, per kiuj li estras la
mondon, ne per la intensiva infiniteco de Dio mem. Dio okupiûas îefe
pri la homoj. Li ekzistas por garantii la finan justecon. Kvankam tiuj
konceptoj pri Dio ne estas tute eraraj, ili ne koheras kun la teisma konceptaro
pri la dieco. La tradiciaj religioj estas evidente religiaj sistemoj laü
la difektitaj manieroj de la konjunktura pensado de iliaj fideluloj.
La sekvoj de la konjunktura penso ne povas
esti bonaj. Oni devas esti atenta pri tiuj sekvoj, kaj ne akcenti ilin.
La atenteco estas necesa por eviti problemojn, kaj por sperte gvidi tiujn
infanojn kaj neerudiciulojn. Priatentu tiun averton precipe la gepatroj,
la instruistoj, la sociaj gvidantoj.
Kiu alparolas al personoj difektitaj per la konjunktura
penso, sciu, ke ili ne komprenas iun aferon per esencaj difinoj. Se ili
sin tenas nur per la interrilatoj, oni difinu per la sama metodo. Pri Dio,
ekzemple, oni povas diri al la infanoj, ke li estas la granda patro de
îiuj ni; al la plena_ulo, ke li estas la kreinto de la mondo. Pri
la bovino, kion diri?Ke ûi donas lakton. La esencaj difinoj devas
esti tamen la fina celo de _iu instruo tiamaniere, ke fine oni korektas
la konjunkturan penson per almeto de la _efaj elementoj.
079. La emo ne ïanûi la konjunkturon
estas grava sekvo de la konjunktura penso; ekstere de sia konjunkturo
la personoj sin tenas nesekuraj kaj forte timas. Precipe la infanoj pledas
por la sama okupita loko, por la uzo de la samaj objektoj kaj vestoj, por
la alesto de la samaj personoj (precipe de la gepatroj kaj delonge konataj
personoj), por la restado en la samaj urboj kaj e_ en la sama patrujo,
ktp. En _iuj tiuj okazoj, la motivo de tiuj pledoj povas esti sekvo de
la konjunktura penso, kiu elstarigas la interrilatojn, kaj forgesas la
esta_ojn en si mem. La anstataüigo de la objektoj, personoj kaj lokoj
ekvekas reziston. La infanoj ordinare ploras, kiam okazas subita kaj granda
_an_o rilate la medion kaj personojn. Foje ili protestas kontraü la
loko_an_o de la objektoj.
Plena_uloj forte impresi_as, se la Papo, la episkopo,
la pastro, aü la kuracisto estas vestitaj kun speciala robo. Inverse
la kuracisto sentas sin pli aütoritata. Same okazas kun la policestro
mem; li povas senti sin forta kun la vestoj de sia metio. Dika pastro,
kiu _iam vestis sin per longa sutano, iutage iris promeni sen tiu ekstera
karakteriza_o; sed tuj revenis, îar li ne sukcesis sin teni trankvila
sen la antaüa konjunkturo.
Se en teatra scenejo la magiisto surmetas karakterizan
turbanon, la popolo rigardas lin kiel aütentikan magiiston. Se tiu
sama magiisto ne uzus la turbanon, eble neniu tiel opinius.
La îapelo de la patro metata sur la kapo
de lia filo okazigas la kuntekston de la patro tiamaniere, ke la infano
sentas sin kiel la patro mem. Per tiuj konjunkturaj procedoj la infanoj
prenas kelkajn signojn, por ludi kiel ili estus tia aü tia persono
aü animalo.
La monako, kiu vestas sin kiel la fondinto de
sia ordeno (ekzemple kiel Sankta Francisko, aü kiel Sankta Domeniko),
integriûas sintene kun sia societo. Se la pastro surmetas robon kun
la kruco sur la dorso, eble li supozas reprezenti Jesuon Kriston. La primitivuloj
vestis sin per felo de kelkaj bestoj, kaj tiel ili supozis esti samkura_aj
kiel tiuj.
La kredantoj pri iu religio supozas, ke ili devas
esti fidelaj al tiu kredo, kiu fariûas familia tradicio. Malfideluloj
rilate doktrinon estos damnitaj en la inferon. Jen ofta absurdaëo,
îar tiu damno estas nur pro mensaj aferoj, ne pro moralaj.
080. La tuso de objektoj okazigas efikojn,
kiel per speco de kontago. La vestoj de iu sanktulo estas, do, sanktaj
nur per la tu_o, kaj pro tio ili fari_as sanktaj resta_oj. Se oni tu_as
la tombejon de iu sanktulo per iu objekto, ankaü tiu objekto fari_as
sankta.
Se iu politikisto inaüguras lernejon, li
metas bendon antaü la pordo; kiam li rompas tiun bendon kaj eniras,
ripetiûas per simila_o la eniro de la instruistino kaj de la lernantoj.
Kiel per konjunktura rezulto, la homoj inaügiris la lernejon. Tiel
okazas je îiuj inaüguroj. Per tiu îi ekzemplo, oni komprenas,
ke la socia vivo prenas la konjunkturajn situaciojn kiel rimedojn de la
socia vivo mem.
La religiaj ritoj enhavas multajn elementojn de
la konjunktura penso. Kutime la ritoj estas tre detale ordigitaj koncerne
lokon, tempon, gestojn, vortojn, instrumentojn, materiojn, personojn, foje
kun rilatoj koncerne sunleviûon, tagon, monaton, lunon ktp.
La sorîistoj ankaü havas vere detaligitan
arton. La samo okazas kun la astrologoj.
Sen konjunktura penso ne ekzistus tiom da detaloj
en la tradiciaj religioj. Se tiuj ritaj preûoj, sorîoj kaj
astrologiaj eldiroj ne sukcesas, oni tuj klarigas, ke io estis malbone
kalkulita, koncerne la detalojn, kaj ke oni faru îion denove, îar
la sukceso estos certa.
Efektive, tamen, en tiu kredo okazas la influo
de la konjunktura penso, kiu travidas îion per interrilatoj, kaj
ne per la esenco mem
Ankaü la koncepto pri sankteco, tiel
ofta en religio, estas rilata koncepto, kun la karakterizo de netuïebleco
kaj do de la respektemeco. Io estas sankta, kiam konsekrita al la dieco,
kaj sekve forprenata for de la ordinara uzo.
Pli ûenerale, la sankteco diriûas
pri îio, kio rilatas al Dio. Estas, do, sankta tiu persono, kiu respektas
Dion per obeo de liaj ordonoj. Estas sankta Dio mem, îar li sin tenas
kiel Dio, kiu ne miksiûas kun nediaj aferoj; do, ankaü la dia
sankteco konsistas el iu rilato. _is îi tie la relativeco de la koncepto
de sankteco estas akceptebla.
La konjunktura sankteco komenciûas, kiam
oni konceptas kelkajn aferojn nur rilate Dion; ekzemple, se oni preûas
en iu loko, tiu loko restas sankta pro tiu rilato al Dio.
Tamen, tiu loko antaü îio estas loko,
kaj en tiu senco ne estas esence sankta. La konjunktura penso, kiu forgesas
la esencan sencon de la loko kaj de la aferoj ûenerale, tro elstarigas
la sanktecon tute eventualan.
Pro tiu radikala interpreto de la konjunkturaj
situacioj la primitivuloj tre timas la sanktecon de la ritoj, de la preûejoj,
de sanktaj manoj kaj korpo de la pastroj kaj monakinoj, de la episkopoj,
de la papo, bonzoj, sor_istoj, magiistoj ktp. La juda Biblio rakontas pri
la sankta kesto, kiun iu tuïis kaj tuj mortfalis. La Katolika Eklezio
ekskomunikis (forpelis) tiujn, kiuj batis pastrojn kaj monakojn.
Ni venku la konjunkturan penson per plibonigo
de la konceptoj, kaj atento al la esenca signifo de la aferoj en si mem.
Kia homo vi estas? Estu pli esenca, pli profunda,
pli erudicia. Ne estu impresiûema pro interrilatoj, pro uniformoj
de metiistoj, pro turbanoj de magiistoj, pro ridindaj vestoj de nobeloj
kaj de religiuloj, pro ritoj kaj eksteraj kultoj. Estu plena homo, racia
pensulo, vere erudicia menso.
Metu vin en uniformon, nur kiam vi devas deëori
en ofico, kiu postulas tion pro praktikaj kialoj, ekzemple por ke vi estu
rekonata de la interesatoj. Estu vi individue, per elekto de vesto laü
via plaîo, por ke vi mem ne estu infektata de la nur konjunktura
penso.
081. La ekspliko per supernaturaj kaüzoj
(aü mirakloj) estas tre ofta procedo de homoj ne havantaj sciencan
spiriton.
Antaü raraj okazinta_oj, pri kiuj oni ne
perceptas eksplikan kaüzon, ili tuj imagas eksternaturan kaüzon,
ordinare Dion.
Koncerne al parapsikologiaj kaj subkonsciaj fenomenoj,
ili supozas, ke la afero estas kaüzata de aliaj spiritoj
Se homo vere saûe sukcesas paroli pri gravaj
aferoj, ili jam kredas, ke tiu ricevis dian revelacion
Efektive, tiuj aliaj kaüzoj povas ekzisti.
La problemo tamen estas, _u la argumento rekte konkludis. Kiu sin tenas
en nivelo de magia kaj animisma penso (kontraü la principo de sufi_o),
tiu facile imagas kaüzojn operaciantajn per volo aü arbitro.
Ne estas malfacile konvinki tiun pri eksternaturaj kaüzoj, _ar por
li e_ la naturo estas tute magia kaj animisma. Tiu homo normale vivas en
mirakla mondo.
Laü la logika vidpunkto, oni ne povas nei
naturajn klarigojn, se ankoraü ne el_erpi_is la kono pri la naturo
mem. Ni neniam scias, _u tiu elîerpiûo okazis. La mirakloj
neniam pruviûas; ili nur povas esti ebleco kaj nur atingi la gradon
de hipotezo.
Oni estu atenta pri la limigoj de la indukta rezono
(vd 231-234), per kiu, el multaj individuaj konstatoj de la sama naturo,
oni asertas la universalecon de tiu naturo. Tiu ûeneraligo estas
nur hipoteze valida, dum oni ne trovas iun konstaton de la kontraüo.
Sammaniere, oni povas aserti la miraklon, dum oni ne konstatas alian naturan
eksplikan kaüzon; sed tiu ûeneraligo estas nur hipoteze valida,
îar oni scias la eblecon pri la kontraüo.
Dum la nuna stato de la homa scienco restas limigita,
precipe pri la materio kaj pri la spirito, oni ne povas prudente paroli
pri mirakloj
Malmulton oni scias pri la subkonscio kaj tre
malmulte pri la materio, por ke oni risku kredi je supernaturaj kaüzoj
Pli logika (do pli prudenta) estas konvinkiûi
pri nia nescio, kiel jam avertis Sokrato, ol stulte erari.
082. Totemo, blazono, nacia flago, religiaj
simboloj (ekzemple la kristana kruco) konsistas el rilataj konceptoj.
Sed kutime tiuj konceptoj almetiûas kun grandnombroj da konjunkturaj
pensoj, en kiuj ne kunestas esencaj elementoj de la afero mem
Totemo estas primitiva formo de triba blazono,
prezentata ordinare per planto aü besto; ofte tiu planto aü animalo
estas konceptata kiel praulo, aü kiel havanta gravan funkcion rilate
la grupon. Sekve de tiu rilata koncepto, la totemaj plantoj aü animaloj
jam ne estas pritraktataj kiel esta_oj en si mem, sed per la nova signifo,
kiun ili rolas; pro tio, kelkaj plantoj ne estas manûataj, kelkaj
animaloj ne estas mortigataj.
Rilate al manûaëoj okazas kuriozaëoj.
La pano, ekzemple, pro _ia nobleco, funkcias en _iuj civilizacioj kiel
speco de malprecize difinita totemo. Pro tio la pano facile estas uzata
en religiaj ceremonioj, kiel mistero aü sakramento. La samo povas
okazi kun aliaj manûa_oj îe ne civizilitaj gentoj, kiuj ne
sufiîe frue konis la panon. Tiuj ankoraü manûas ceremonie
viandon kaj fruktojn okaze de religiaj ritoj.
Kiu ne konas epizodojn pri la blazonoj? naciaj
flagoj? religiaj simboloj? La homoj ankaü uzas ilin kiel fortajn
totemojn. Vere, tiuj simboloj povas kunmetiûi kun konjunkturaj konceptoj,
kaj fortigi la homojn, precipe en sociaj manifestacioj kaj ankaü en
individuaj sentoj. Oni lasu, ke tiel estu, kiam tio helpas socie la homojn;
sed neniu forgesu, ke la rilataj aspektoj de la aferoj ne estas îio,
kaj ke ili povas esti ne korekte komprenataj.
Eble la hodiaüa ekologia movado estas totema
îe tiuj, kiuj rigardas la naturon kiel respekteman protektantan patrinon.
Scienca ekologio priatentas nur la reciprokan influon inter vivantaj esta_oj
kaj ilia medio, sen mitigi la aferon.
Vera ekologio estas dinamika. Kelkaj ne komprenas
tion, kaj pledas por anakronismaj formoj de naturo, foje pro konjunkturaj
rilatoj, pri kiuj ili sopiras.
Logika penso atentas pri la novaj formoj de ekvilibro,
inkluzivinte ankaü la transformon de la realo laü la homa kapablo.
La samo okazas en la socio, kiam la homojpledas por pasintaj formoj de
familio kaj folkloro, nur pro antaüaj formoj de konjunktura penso.
§ 2. Logika penso. 4951-083.
083. Logika penso estas tiu, kiu operacias perfekte
la konektojn inter ideoj, juûoj, rezonoj, en îio, kio rilatas
ekstere la enhavon de la objektoj. Tiuj interrilatoj supozas flanke de
la objektoj kelkajn difinitajn formojn tiamaniere, ke unuj estas konsiderataj
logikaj, aliaj nelogikaj, mislogikaj, prelogikaj. Temas do pri iu sistemo
apartenanta al la elementoj, aü objektoj mem.
Kial okazas tiu sistemo? Jen afero diskutenda
unue de la gnozeologio kaj ontologio.
Por la logikeco sufiîas nur akcepti la sistemon
kiel ûi prezentiûas, sen rekte diskuti do la efektivan entecon
de la elementoj. La logiko pritraktas la aferon nur formale, kiel sistemon,
kies partoj estas en fluo kaj sekvo.
Kelkaj tradiciaj ontologioj, - kiel la aristotela,
- asertas, ke tiuj logikecoj kaj nelogikecoj okazas en la realo mem. Aliaj
pli subjektivismaj filozofioj, - kantiaj, ekzistencialismaj, - prezentas
tiujn konektojn, kiel internan leûon de la homa penso tiamaniere,
ke la aferoj en si mem restas neütralaj
_u vi akceptas unu teorion, îu vi akordas
kun la alia, estas necese, ke vi ne miksu la gnozeologian interpreton kun
la logika formaleco. _iam oni konsideru kelkajn konojn kiel logikajn, kelkajn
aliajn kiel nelogikajn, kiam ni operacias kun nia _i-tempa logiko kaj metodiko
Tiel same vi povas imagi multajn aliajn sistemojn
de logiko, kiuj flanke de la pura formaleco perfekte funkcias, kvankam
ili ne estas tiu sistemo, kiu fakte estas en nia _i-tempa menso.
84. Oni distingu inter logiko kiel scienco kaj
logiko kiel natura sinteno de la mensaj operacioj.
Konsistas la natura logiko el la viva funkciadoo
de la penso spontanee ûusta. La natura logiko elvolviûas per
la eduko. Atingi tiun naturan logikon, jen la ûenerala celo de la
mensa eduko.
La logiko kiel scienco nur esploras la
penson kiel objekton de studo. _i ne konsistas en la ekzerco mem de la
logikeco. Tamen, la scienca logiko orientige helpas la spontanean plenumon
de la natura logikeco, îar ûi informas kiel pensi, do kiel
operacii la konceptojn, la juûojn, la rezonojn. Precipe per la metodiko,
la natura logiko trairas la plej bonajn vojojn por atingi sukcese la rezultojn.
La scienca logiko estas objektiva, la natura logiko
subjektiva. La unua estas objektiva, îar ûi studas la penson
kiel temon esplorendan; la dua estas subjektiva, îar ûi celas
funkcii ûuste.
Unu el la rezultoj de la metodiko estas la subjektiva
disvolviûo de la natura logikeco. Kiu studas metodikon, tiu ne nur
komprenas la logikajn mensajn vojojn, sed eksterordinare progresas rilate
la naturan logikecon. Kvankam, tamen, tiu progreso okazas, la metodiko
estas antaü _io scienco: objektiva studo de la metodoj.
_e la infanoj la manko de natura logiko, kiu ankoraü
ne fari_is spontanea, okazas pro nekapablo. _e la plena_uloj, pro manko
de ekzerco. Nur la kutima uzo de ververa logika penso disvolvas definitive
la naturan logikecon de nia menso.
Por disvolvi la menson, unue ni zorgu ekde la
komenco pensi logike, laü la principo, ke la eduko komenciûas
jam en la unua ago; îar îiu scienco estas logike prezentita,
kiu studas sciencojn, tiu edukas sian naturan logikecon.
Due, ni rekte studu la logikon kiel temon. Per
tiu studado fariûas pli konscia la ekzercado mem de la natura logiko.
Sed, neniam ni diru, ke necese unue oni studu
la logikon; îiu scienco estas adekvata ekzerco kapabla formi la logikecon
de nia menso.
ÆAPITRO 2
METODIKO DE KONCEPTADO. 4951-085.
§ 1. Formala difino de koncepto. 4951-085.
85. Koncepto estas simpla prezentado de
objekto. Pri tiu objekto fariûis nur bildo, sen aserto aü neo.
Ekzemple, birdo, libro, oro. Per tiu bildigo, sen aserto aü neo, koncepto
distingiûas de juûo, kies specifa aldona karaktero estas aserti
aü nei tiun koncepton pri io.
Ankaü la sensaj konoj bildigas nur la aferojn.
Ordinare, samtempe oni bildigas sense kaj intelekte. Kiu vidas koloron,
samtempe konceptas la koloron.
_iam oni pensas per juûoj, kaj ene de la
juûoj estas konceptoj tiamaniere, ke en la strukturo unu koncepto
estas la objekto asertata, la alia la subjekto pri kiu fariûas la
aserto. Ekzemple: verda (objekto asertata) estas la arbo (subjekto).
Kiam oni pensas per juûo, okazas du mensaj
atentoj.
Per la unua atento, oni atentas pri la
objekto, kiu prezentiûas kiel bildo, aü koncepto. Tiu estas
rekta atento, _ar ûi rekte iras al la objekto. Per tiu rekta
atento îio komenciûas, kaj pro tio ûi estas ankaü
la unua atento. Tiu unua kaj rekta atento estas la koncepto.
Per samtempa dua atento (aü memkonscio)
oni atentas pri la antaüa kono (do pri la koncepto). Tiu nova atento
konsistas el penso pri la penso, jen pri la koncepto, jen pri îiuj
aliaj pensoj. Nun la afero estas malrekta atento, îar ûi
revenas de la objekto en la koncepton pri la objekto; kaj revenas ankaü
en îiujn aliajn pensojn, unu post alia. Tiu nova atento estas la
dua atento, îar ûi supozas la unuan
Dum la malrekta atento okazas, oni konstatas ankaü
la distingon inter subjekto kaj objekto. Tre gravas la distingo inter psika
subjekto kaj logika subjekto. Tiu konstato estas senpera; ûi ne dependas
de kursiva pruvo, sed estas simpla konstato de nia atento. Do, ûi
estas fenomenologia pruvo (vd 142) kaj ne per komplika argumentado.
La psika subjekto aperas klare, kiam mi
konstatas, ke la koncepto (pri la objekto) apartenas al mia mio, kiel
distinga de la kono en si mem.
Mi kaj la kono ne estas la samo. Interne mi diras:
mi pensas. Tiu ekzisto konstatiûas kiel mia ekzisto, kaj kiel posedanta
tiun penson. Alimaniere dirite: mi pensas, do mi ekzistas. Sed tiu ekzisto
ne inkluzivas ankoraü la gnozeologian solvon: _u tiu estas nur ideisma
mio, îu jam reala mio. La ekzisto ne estas la samo kiel realo. La
signifo de realo estas: ekzisti sendepende de la kono. Nun, la afero restu
nur pri la mio, kiel distinga de la penso. Tiu mio estas la psika subjekto.
La logika subjekto estas ordinare la fraza
subjekto. Ekzemple, tio (subjekto) estas tio (objekto aü predikato).
Do, krom la konstato de la psika subjekto pri mia mio, aldone mi konstatas,
ke la koncepto povas esti koncepto pri tio, pri kio estas la informo, kaj
al ki _i apartenas. Tiam, - en logika subjekto, - unu koncepto havas rolon
de atributo kaj alia koncepto de subjekto. Fakte, oni nur pensas laü
tiu strukturo: kelkaj konceptoj kiel subjekto, kelkaj kiel predikata atributo
(aü objekto). Alidire, oni îiam pensas per juûo. Ene de
la juûoj estas la konceptoj.
Krom la konstato de subjekto kaj objekto okazas
ankaü tiu de la verbo, per kiu fariûas la aserto. Tiu
aserto diriûas vorte per la verbo esti (estas, estis, estos,
estus, estu). Se la predikato inkluzivas agon, oni povas sintezi per unu
vorto la verbon kaj la predikaton; ekzemple, Petro laboras (= Petro
estas laboranta)
Sed oportune oni pritraktos tion pli amplekse
(vd 127 kaj 128). Nun la îefa celo estas averti pri la koncepto kiel
bildigo distinga de tiu alia strukturo en kiu ûi estas enmetata;
kiel stelo en granda stelaro, foje ûi estas enmetita kiel logika
subjekto, kaj îio distinga de la psika subjekto
La operaciaj procedmanieroj, jen la celo de la
metodiko rilate la koncepton. Ekzemple, foje la konceptoj estas pli analizaj,
foje pli sintezaj. Kompreni îiujn aspektojn de tiu metodiko havas
kiel antaüsupozon, ke ni havu klaran koncepton pri la koncepto mem.
Pro tio, antaü ol eniri la metodikon (aü operacimanieron) de
la koncepto, oni daürigu tiun klarigon pri la bildiga aspekto de koncepto.
86. La specifa objekto prezentata
de la koncepto ne estas la sama de la sensaëo.
Estas ja la ento la specifa objekto de
la koncepto. Anstataü ento oni diras ankaü esto, per substantivigo
de la verbo esti, kiu estas uzata por fari asertojn en la frazo.
Koncepto estas do esence ligita al la nocio de ento aü esto. Tra tiu
nocio la menso rigardas îion.
Malsame, sensaëo ligiûas esence kun
aliaj kvalitoj, tra kiuj la sensoj perceptas la objektojn. Tiuj sensaj
kvalitoj estas koloro, sono, gusto, odoro, tuïo.
Unu sensaëo ne inkluzivas la alian. La sonorganoj
ne perceptas la koloron; inverse la vidado ne perceptas la sonon. Tamen,
la mensa koncepto atingas siamaniere îiun objekton de la sensoj.
Ekzemple, la vidado vidas la koloron (kiel kvaliton sensan), kajla penso
konceptas kaj juûas pri la koloro, per tiu aserto: tiu estas koloro
(kiel ento). Same, la penso asertas: tio estas sono, tio estas
gusto, tio estas odoro, tio estas tuïo. Konklude,
la specifa objekto de la penso estas la esto (aü ento).
Laü la kutima konvinko de ni homoj la animaloj
havas nur sensan kapablon. Tiusence la bestoj ekzemple vidas la
verdon de la kreskaëoj, sed ili ne asertas, - kiel ni mensdotitaj
homoj - ke tiu kreskaëo estas verda. Do ili ne scias laü
la intelekta kompreno, ke kreska_o estas verda.
Bestoji nek funkcias kun konstato de psika subjekto
(la mio), nek kun tiu de la logika subjekto (de la frazo). Cetere, bestoj
eî ne scias memkonscie, ke la kreskaëo estas objekto distinga
de ilia besta subjekto, îar ili funkcias nur per rekta atento, sen
la malrekta. Estas ja la la malrekta atento necesa kondiîo por tiuj
distingoj.
_iuj pozitivaj sciencoj rilatas esence al la empiriaj
konstatoj. La pozitivaj sciencoj tamen estas per si mem ne-senca kono;
kvankam empiriaj koncerne la originon, la pozitivaj sciencoj estas konstruo
per konceptoj, juûoj, rezonoj.
Ankaü filozofio prenas siajn konceptojn el
la empiria informo. Sed la filozofio konceptas tiujn empiriajn donitaëojn
en nivelo tute racia.
La empiriaj konceptoj prezentas nur la eksterajn
rilatojn inter la sensacoj, ekzemple en la kvanto, la partoj estas perceptitaj
unuj îe la aliaj, kaj en la movo unuj post la aliaj. Kontraste, en
filozofio konceptoj prezentas la aferojn en si mem kaj kun la internaj
interrilatoj. La konceptoj restas do tute raciaj, kiel ekzemple, la nocioj
de ento, substanco, esenco, kaüzo, ktp.
Dum la empirio konstatas nur ekstere, ke kaüzo
kaj efiko venas unu post la alia, la rilato inter kaüzo kaj efiko
en la senco de efektiva interna interrilato de produktado kaj rezulto estas
nur io racie konceptebla.
La aserto en si mem, per la verbo esti, kvankam
tre komprenebla, estas io tute racia; la empirio nur povas ekstere konstati,
ke okazas iu rilato inter la vortoj metitaj kiel subjekto kaj predikato.
Konklude, kono-metodiko havas subtilajn antaüsupozojn.
Nur per tre atenta sinteno oni povos kompreni la mensajn operaciojn kaj
la koncernajn operacimanierojn (aü metodojn).
87. Etimologiaj aspektoj de la terminaro.
Pluraj estas la nomoj enkadre de la unua mensa operacio: koncepto, ideo,
intuicio, nun laünome esplorendaj.
1). Koncepto devenas el la latina concipio,
-epi, -eptum, -ere = kapti, siavice kunmeto el prefikso kaj el la verbo
capio = kapti, preni. Konserviûas ankoraö la fundamenta
signifo en koncepto, îar ûi estas io prenata per la menso el
la objekto. Per la prefikso con- la rezultina vorto fundamente signifas
colekti la kaptaëojn. Do, kiam oni konas, okazas la kaptado de nociaj
elementoj kiuj kolektiûas en la menso.
Kvazaü îasisto, la kona esploristo
tage kaj nokte klopodas kapti konojn pri îiuj aferoj, kaj kiuj li
kolektas en la menso.
2). Ideo (el la greka odea [idéa]
= vidado) signifas, ke nia kono estas kiel mensa vidado. La utiligo de
vidaj imagoj por indiki mensajn konojn okazas ofte, îar la vidado
estas pli emfaza ol la aliaj sentoj; oni ja preferas vidi, ol aüdi
aü tu_i aü gustumi. Semantike ideo prenis signifojn ne trovatajn
en la koncepto. Unu el tiuj aliaj signifoj estas ideo kiel modela imago,
laü kiu fari_as aliaj a_oj. La artisto, ekzemple, havas antaüan
ideon pri sia verko. Efektive, kiu agas, _iam antaümetas imagon
aü ideon, laü kiu fari_as la rezulto.
3. Intuicio (el la latina intus ire
= iri enen) sugestas laümetode la sintezan originon de niaj unuaj
ju_oj per simpla konstato; la predikato prezenti_as empirie (al la sensoj)
aü fenomenologie (al la konscio) kaj pro tio _i estas asertata pri
io. Do, tiu unua aserto ne originas per analizo, sed per sintezo. _iu sinteza
kono havas la nomon intuicio, kies etimologia interpreto sugestas, ke per
tiu speco de scio oni eliris el ni, por eniri la konatan aferon (vd 132).
Resume, koncepto signifas nuance la kapton
de kono; ideo signifas nuance gvidantan konon; intuicio signifas
îiun tute unuan senperan konon.
La intuicio havas ankoraü alian karakterizon
- la samtempan formon de koncepto kaj ju_o, se la afero estas mensa kono.
La sensaj intuicioj estas nur bildigaj. La mensa intuicioj estas samtempe
bildoj (kiel konceptoj) kaj ju_oj. _iu mensa kono prezenti_as per rekta
atento, kiam okazas la koncepto, _ar tiu atentas nur la objekton, kaj malrekta
atento, kiam okazas la komparo kaj aserto de unu pri la alia. Sekve de
tio, la unuaj sintezaj ju_oj estas intuiciaj (vd. n. 131).
4). Privivado, germane Erlebnis, sugestas
la ekkomencon mem de la kono, kiu ne aperas per analizo de alia kono, sed
kiel origina okazinta_o. Estas homoj, kiuj multe scias per analizo kaj
studo; aliaj multe vivas, tio estas, pli ol aliaj ili havas la okazon rekte
percepti la aferojn. Privivado ne estas do speciala kono, sed la unua momento
de _iu sekvo de konoj, kvankam kelkaj homoj pli ofte ol aliaj privivadas
la aferojn. Tiuj, kiuj multe privivadas la vivon, ordinare havas specialajn
okazintaëojn, kaj pro tio ili povas pli adekvate kaj ûuste kompreni
la vivon. Sed, per la organizita planado de la sciencaj esploroj îiu
povas privivi sufiûe tion, kion li bezonas koni kritike. Aliaflanke,
kelkaj privivadis multe, sed ne havas kritikan spiriton por analize kompreni
tiujn spertojn.
5). Mensa lumigo kaj lumigo de la
menso fare de la objekto esta figuraj esprimoj per komparo kun la fizika
lumiûo de la objektoj kaj de la ago de la lumo.
_iu kono estas lumiûo por la menso. La objekto
lumigas la menson, kaj la ago per kiu la objekto lumigas estas lumigo.
En historia senco, lumi_o kaj lumigo estas dirite
pri konoj ricevitaj sendepende de la empirio kaj sendepende de rezonado
kiu apogiûas en empiriaj
Kiel konate, empiriistoj akceptas kiel valoraj
nur la empiriajn konojn.
Modera racionalismo, kiel tiu de Aristotelo, ankaü
akceptas raciajn konojn, sed kiam ili estas apogitaj sur la empirio.
Tamen estas filozofoj, kiel Platono, Ploteno,
Aügusteno, Kartezio, Spinozo, Lejbnico, kiuj supozas, ke la universalaj
konoj ne dependas de la empirio, kaj estas rekte atingataj en si mem; tiu
radikala racionalismo estas speco de eklumigo, per rekta eklumigo
fare de la koncerna universalaj objektoj.
La menciitaj racionalismaj filozofoj kredas pri
iu ontologia objekto, vere ekzistanta, kiu eklumigas la menson, sendepende
de la empirio. La ideistoj, kiel Kantio, ne akceptas tiun ontologian realan
universalan objekton. La eklumiûo de la universalaj konceptoj fariûas,
sed sen enhavo reala; la objekto estas nur idea. Estas do realismaj kaj
ideismaj racionalistoj.
Kelkaj racionalismaj realistoj prezentas Dion,
kiel eklumiganton de la ne-empiria eklumiûo. Por Aügusteno estas
natura eklumigo por la universalaj ideoj; supernatura eklumigo
por specialaj revelacioj, tiel kiel la religioj kredas je siaj doktrinoj.
La natura eklumiûo povas esti ankaü
konceptata kiel natura potencialo de la fakulto de kono. Tiel opiniis la
neoplatonanoj, kaj tiel ordinare pensas kelkaj modernajfilozofoj kaj teologoj.
Tiu estas eble la senco laü kiu kompreniûas la budhana eklumiûo.
Tiuj, kiuj akceptas la naturan eklumiûon, kiel la neoplatonanoj,
facile akceptas ankaü la revelacion. Jen pro kio la neoplatonanoj
facile fariûis kristanoj.
_u oni povas akcepti la naturan eklumiûon
kiel efektivan kapablon? _io dependas de konstato, per la fenomenologia
metodo. La kontraüuloj diras, ke tiuj specialaj eklumiûoj estas
nur iluziiûo de ne sufiîe kritika penso.
Kiu pravas? Decidi apartenas al la gnozeologio,
ne al la logiko. _i tie la logiko konsideras nur la aferon formalisme.
Cetere, kelkaj iluministoj, kiel pitagoranoj, budhanoj, eî kristanoj
kredas, ke la eklumiûo bezonas kiel antaükondiîojn la
purecon de vivo kaj meditado. Certe tiuj antaükondiîoj ne rilatas
la gnozeologian aspekton, sed nur la agan efikecon de la operacio.
§ 2. Analizaj kaj sintezaj metodoj de
konceptado. 4951-088.
88. La konkreta objekto, pro ties kunmetita karaktero
per pluraj elementoj, influas la aspekton de îiu koncepto. Tiu multeco
de konsistigaj elementoj ebligas la abstraktadon, per kiu rezulte multobliûas
la konceptoj kaj la metoda pritrakto de tiuj konceptoj, jen analize, jen
sinteze.
Abstraktado (el la latina abstrahi =
elpreni) estas la operacio, per kiu la koncepto prenas aparte unu el la
pluraj flankoj de la konkreta konsistigo de iu objekto. Ekzemple, racieco
estas koncepto, kiu prenis nur unu el la homaj konsistigoj.
Kelkaj konsistigoj estas pli konkretaj kaj reale
apartigeblaj; aliaj okazas nur kiel mensaj vidpunktoj;. Unuj estas pli
fundamentaj aü esencaj; aliaj estas sensignifaj aü akcidencaj.
Sed îiuj tiuj elementoj apartenas al unu objekto, el kiu ili estas
koncepte abstraktataj. La metodiko iras de la plej simplaj partoj en direkto
de la tutaëo; aü inverse, de la tutaëo al la plej simplaj.
Forma objekto de la kono signifas la abstraktan
aspekton, prenita koncepte el la konkreta objekto.
La materia objekto de la kono estas la
tutaëo de la konkreta objekto, ne nur la nekompleta objekto kiel ûi
abstrakte estas prezentata en la koncepto.
La vortoj de kiu parolas, signifas jen la forman
objekton de la kono, jen la materian objekton; tio okazas, îar la
vortoj povas jen signifi la forman objekton (tute abstraktan), ëen
signifi materian objekton (tute konkretan).
La filozofio pri arto demandas îu la esprimo
prezentas, îu la objekton, îu la koncepton? _iu esprimo rekte
indikas la objekton, ne la koncepton pri la objekto. Tiel, do, la vortesprimoj
ne prezentas la konceptojn, sed la objektojn de la konceptoj. Okazas tradukoj
el unu arto en aliajn artojn de la specoj de esprimo, ne de la objektoj
esprimitaj.
Oni pruvas tion, îar la esprimo okazas pro
la simileco inter la esprimo kaj la objekto. _io, kio estas simila, tio
rilatas kun la alia, kies simila_o ûi estas. Nur per simila_oj oni
sukcesas esprimi ion; tiu teorio eksplikas la eblecon de la arto-esprimo
kaj de la mensa esprimo.
La abstraktado okazas, îar la esprimiloj
similas nur per kelkaj flankoj kun la objekto. La aliaj flankoj, pri kiuj
ne okazas simila_o, povas esprimi_i nur per la kunteksto. Tiu kunteksto
povas okazi multmaniere, jen per la asocii_o de la imagoj (kiel en la poezio),
jen per logikaj rilatoj ene de la objekto (kiel en la rilato de kaüzo
kaj efiko).
Sed la arto, inkluzive la lingvo, esprimas la
objektojn sub la influo de la konkapabloj. La objektoj estas nur tio, kion
oni kaptas de ili. Pro tio oni ne esprimas ilin lingve kiel konceptoj,
kiel ju_oj, kiel rezonoj, tamen rekte. Do, oni vorte esprimas la objektojn
de la konceptoj, ne la konceptojn mem (vd 127).
89. La esenca divido de la metodoj de konceptado
estas: analizaj konceptometodoj kaj sintezaj konceptometodoj.
Tiu divido supozas, ke la objekto estu el komplika strukturo tiamaniere,
ke oni povu apartigi kaj kunigi la elementojn.
En tiu strukturo de la objekto okazas individuaj
kaj komunaj aspektoj. Analize la menso serîas distingi inter tio,
kio estas individua, kaj tio, kio estas komuna. Inverse, sinteze, oni serîas
kunmeti la individuajn elementojn kun la komunaj, kaj difini la objekton
per la indiko samtempa de la individuaj kaj komunaj.
Sekve, la subdivido de la analizo de konceptoj
estas divido kaj klasifiko. La subdivido de la sintezo de konceptoj
estas kunmeto kaj difino.
Oni metu ekzemplojn de analizo kaj de sintezo.
Tiu îi homo (individua homo, konkreta homo),
analize prezentiûas kiel apartenanta al la klaso homo; homo al la
klaso animalo; animalo al la klaso estulo. La serîado fariûas
en direkto de la ûeneralaj flankoj, _ar la individua jam estas ordinare
konata. Tamen, îiukaze la procedmaniero (aü metodo) estas analiza.
Sed inverse homo (la homo ûenerale), sinteze
prezentiûas kiel klaso, kies elementoj de kunmeto kaj difino estas
el la konsistigoj animaleco kaj racieco (esencajkonsistigoj); aü el
la konsistigoj animalo socia (propra_aj konsistigoj); aü el la konsistigoj
animalo, mamulo, dupieda, nuda, kapabla paroli kaj esti socia (rasaj konsistigoj)
Post tiu ûenerala priskribo de la metodoj
de konceptado restas nur la detaloj. Sed tiuj detaloj prezentiûas
tre komplikaj kaj multnombraj. Pro tio, iomete poste, oni ekzamenos en
apartaj îapitroj tiujn detalojn, jen por la analizaj metodoj de konceptado
(vd 92ss), jen por la sintezaj (vd 111ss).
_i-momente oni elstarigu la du direktojn de movo
de la analizaj kaj sintezaj metodoj kiel ili okazas en la koncepto-operacio.
Rimarkindas, ke, kiam per la mensa abstraktado
oni dividas la objekton konatan en multajn elementojn, tiuj abstraktaj
konceptoj pri la sama objekto ebligas du direktojn de movo: la afero moviûas
analize, de la konkreta objekto en direkto de la multaj konceptitaj
elementoj; aü moviûas sinteze, de la multe konceptitaj
elementoj en direkto de la nur konkreta objekto. Studi tiujn du procedojn,
jen la temo de la konceptometodiko.
Difine, la konceptometodo konsistas je la irado
kaj reirado de tiu procedo tute karakteriza de nia menso, per kiu tiu nia
menso kaptas abstrakte (tio estas distinge) la elementojn konsistigajn
de la objekto, kaj povas konsideri ilin tien kaj reen.
Se oni uzas la distingon inter forma objekto de
la kono kaj materia objekto de la kono, la difino ricevas tiun aspekton:
la metodo de konceptado estas la irado kaj reirado ekde la forma objekto
de la kono en la materian objekton, aü la irado kaj reirado ekde la
materia objekto en la forman objekton.
Kiel oni vidos oportune, ke la metodo de klasifiko
konsideras analize apartajn elementojn ene de pli ûeneralaj
kadroj (vd 100); ke la metodo de difino konsideras sinteze la
difinitan tutaëon kiel la sumon de la apartaj elementoj (vd 114
La ekvivalenteco estas neeksplicite egala,
îar unufoje îio estas sumo de abstraktaj dividitaj elementoj,
alifoje îio estas konkreta tutaëo. Sekve de tiu aspekto ne okazas
la taütologio, îar ne ripetiûas la sama ideo per la sama
formo. La forma koncepto prezentiûas kiel ekspliko de la materia
tutaëo. Tiamaniere oni iras de la tuta_o al ïiaj partoj (per
analizo), kaj reiras de la partoj al la tutaëo (per sintezo). Tiu
iro kaj reiro okazas ne nur inter la tutaëo kun konkretaj partoj (kiel
de la homaro al la homoj kaj de la homoj al la homaro), sed ankaü
de iu simpla konkreta tutaëo al ûiaj abstraktaj elementoj, kiuj
konsistigas ûin esence. Jen denove difino: homo estas racia animalo.
Inverse: inter la individuaj animaloj estas klaso de raciaj animaloj.
90. La graveco de la metodoj de konceptado
ne estu forgesita en iu ajn sciencesploro, _ar _io alia dependas de
la koncepto. La konceptoj estas la konsistigaj partoj de la ju_oj, kiuj
siavice konsistigas la rezonojn. Do, bona komenci_o okazas nur per bona
konceptado. La majstroj kaj libroj efikas, nur kiam ili konceptas bone
pri la objektoj kaj _i-rilate estas metodaj. Sekve, bonaj majstroj kaj
bonaj libroj estas tiuj, kiuj _ion bone dividas kaj klasifikas, kaj bone
kunmetas kaj difinas.
Aldone, la konceptoj devas okazi laü la specifa
vidpunkto de _iu scienco, koncerne kiuj ili estas prezentataj. La filozofio
konceptas _ion filozofie. La empiria scienco, empirie. Ekzemple, por la
filozofia psikologio, la homo estas racia animalo; por la geografio, la
homo estas vivanta esta_o de la Tero; por la politika scienco, la homo
estas civitano.
91. Historie, la analizaj kaj sintezaj
aspektoj de la konceptoj _iam estis praktikataj. _iam ja en _iuj sciencoj
oni dividis kaj klasifikis, kumetis kaj difinis konceptojn, ju_ojn, rezonojn.
E_ en la formala logiko oni abunde faras tion, kaj pro tio oni lernis,
kiel sintezi kaj analizi.
Sed estas necese diskuti ankaü la metodajn
aspektojn de tiuj konceptoprocedoj; estas necese ankaü pritrakti ilin
kiel specife distingaj de la juûometodoj kaj de la rezonometodoj.
Jen, tiu metodika aspekto ne tiel insiste estis pritraktita dum la jarcentoj.
La unuaj signoj de la konceptometodikoj aperas
jam îe la grekoj - sofistoj, Platono, precipe Aristotelo. Ili ne
nur klasifikis konceptojn, sed ankaü ekzamenis la regulojn de bona
klasifikado.
Kartezio mencias la dividon kiel duan regulon
de la _enerala metodiko - "La dua, dividi _iujn malfacila_ojn tiel ke mi
ekzamenu tiom da eroj, kiom eblaj, por solvi ilin bone" (Diskurso pri
la metodo, P. II, 11).
Teknike, la moderna statistiko kaj komputado operacias
precipe konceptojn -dividante, klasifikante, kunmetante, difinante (precipe
per ekvaciaj ekvivalentoj).
ÆAPITRO 3 -a.
ANALIZAJ METODOJ DE KONCEPTADO:
DIVIDO KAJ KLASIFIKO. 4951-092.
ART. 1-a. PRI LA DIVIDO. 4951-092.
092. La analizaj metodoj de konceptado estas
du, kaj ili okazas kiel sinsekvo:
- divido,
- klasifikado.
Per divido la partoj estas elstarigitaj
kiel distingaj. Pro tio, klaraj ideoj fari_as antaü _io per divido
de la partoj. Kiu bone dividas, tiu bone komencas la taskon de kono.
Per klasifiko la samaj distingaj partoj
estas pli amplekse konsiderataj tiamaniere, ke la partoj kun iu komuna
elemento metas tiujn individuojn en klasojn.
Individua afero estas pli konkreta ol la
partoj. Malkonkretaj partoj povas dividiûi en ankoraü pli malkonkretajn
partojn (vd 94).
Dum oni analizas ion, okazas du momentoj en sinsekvo,
kaj en tio karakterizi_as la divido kiel metodo: atento al la dividenda
afero kaj posta atento al la partoj rezultintaj
En klasifiko ankaü okazas tiuj du momentoj
en sinsekvo. Sed la celoj de divido kaj de klasifiko diferenciûas.
En la divido la metoda sinsekvo estas nur la atingo de la dividitaj partoj;
en la klasifiko la operacia celo konsideras ankaü la interrilatojn
de _iuj partoj tiamaniere, ke per la komunaj fari_as la klasoj.
Laüvorte, divido (el la latina divisio
= divido en du) kaj analizo (el la greka aOaMFsKT [análysis]
= malligi, analizi) signifas fundamente la samon, sed kun nuanca diferenco.
Divido estas nur divido, kiel diskunigo de kunaj elementoj. Analizo estas
divido kun celo malkovri ion pli: en la koncepto la celo estas iri ûis
la klasifiko; en la ju_o estas iri _is la implicito; en la rezono estas
iri _is la virtualo. Sekve, la vorto analizo fari_as pli ofta ol divido.
Efektive divido celas malmulte; sed tiu malmulto estas la komenco mem de
la analiza metodo. _i-momente la afero estas nur pri tiu komenco mem. Estas
la samo diri: divido kaj komenco de la analizo.
Divido supozas kiel jam konata la dividenda unuo.
La ser_ado estas pri la partoj. La kontraüo okazas kun la kunmetado,
kiu supozas kiel konataj la kunmetitaj eroj. La ser_ado estas pri la kunmetita
unuo.
Metodiko okupi_as pri la divido nur formalisme.
Tio signifas, ke la metodo estas studata laü la manieroj de dividado.
Per si mem, dividado estas maniero de operacio.Krom tio, la divido montri_as
ekzemple, kiel dikotoma, kiel havanta vidpunkton, kiel estanta progresema,
aü sistema (vd 95), kaj estas multspeca rilate la dividitan unuon.
Kvankam la divido estas nur la komenciûo
de la analizo, ûi prezentiûas kiel io jam tre komplika. Sekve
de tio ûi postulas atenton. Ofte la homoj dividas malbone, kaj ekde
tiu malbona komenci_o, ili ne kapablas _uste antaüeniri.
093. Ordinare, îiu bona divido estas dikotoma
(divido en du) kaj progresema (îiam pli ûenerala), per kiu
kreiûas, ekzemple, la porfiria arbo. Cetere, îiu divido havas
vidpunkton kaj îiu nova speco de divido (de la progresema sekvo)
havas alian vidpunkton. La kategorio de îiu divido dependas de la
partoj, kiuj povas esti, ekzemple, fizikaj, logikaj, moralaj, esencaj.
La dikotomeco de la divido signifas, ke
en îiu nivelo de la divido unu parto rekte malinkluzivas la alian.
Tiu mal-inkluziveco okazas tre klare koncerne la plej ûeneralan dividon,
per kiu la ento dividiûas de la neento.
La vidpunkto, per kiu estas farata la divido,
okazas pozitive en unu el la partoj de la divido, negative en la alia.
Ekzemple, laü la enteco mem, la aferoj dividiûas en enton kaj
neenton; laü la sano, en sanajn kaj malsanajn; laü la ri_eco,
en riîajn kaj malri_ajn.
La progresemeco de la divido (îiam
pli ûenerala) okazas pro la efektiva ekzisto de multaj elementoj
ene de la aferoj. Sekve, okazas ankaü la diverseco de la vidpunktoj.
094. La kategorio de la divido estas dependa de
la elektita vidpunkto, laü kiu la partoj estas apartigitaj.
a) La dividebleco de la menciitaj multaj
elementoj,en kiujn oni povas dividi la aferojn, dependas objektive de tiuj
elementoj mem. Tiuj _i estas jen tute fizikaj, jen nur logikaj, jen moralaj.
- La logika divido okazas per abstraktaj
partoj, divideblaj nur mense. Tio okazas inter homo kaj homaro, inter kvanto
kaj korpo, inter ekzisto kaj tempo.
- la fizika divido estas tiu, kiu fari_as
per dispartigo de fizikaj partoj, nedependaj de abstraktado, kiel en la
divido de akvo en oksigenon kaj hidrogrenon.
- La morala divido aparte konsideras elementojn,
kiuj nur morale kunligi_as. Tiel oni dividas la homan socion en bonajn
kaj malbonajn, en laboremajn kaj nelaboremajn, en instruitajn kaj neinstruitajn
ktp.
b) La divido per totala abstraktado apartigas
la naturon rilate la individuojn. Ekzemple, homo kaj la homoj; planto kaj
la plantoj. Jen la divido inter individuo kaj la koncerna universalo.
c) La divido per la forma abstraktado apartigas
la naturon (nomata ankaü formo) en naturajn konsistigojn. Ekzemple
la divido de korpo en substancon, kvanton, tempon ktp.
_iu fundamenta formo estas temo de aparta kaj
specifa scienco. Ekzemple, kvanto kaj korpo estas distingaj
abstraktigitaj formoj, laü la menciita forma divido; kvanto estas
la specifa forma objekto de la matematiko, kaj korpo estas la specifa
forma objekto de la naturaj sciencoj (fiziko, kemio, biologio).
Per la elementoj de la forma divido oni kreas
la difinon, îar la sumo de la partoj estas la ekvivalento
de la tutaëo (vd. n. 114 k.s.).
d) La materia divido disigas la konkretan
tutaëon en aliajn konkretajn partojn. _i distingiûas de la forma
divido, kiu operacias abstraktajn elementojn; do, la materia divido ne
prezentas la partojn, kiuj ordinare aperas en la divido.
Kelkaj materiaj dividoj ne aspektas unuavide kiel
materiaj; ekzemple, la materia divido de iu scienco en generalan kaj
specialajn havas abstraktan aspekton. Fakte, tamen, la materia divido
okazas inter la partoj, kiuj konsistigas la specialajn sciencojn. Ekzemple,
la divido en konon, agon kaj faron estas materia; tiuj eroj estas specoj
de operacio; el ili estiûas la specialaj metodikoj de kono, de ago,
de faro (vd 14).
095. Jen la logikaj legoj, aü propra_oj,
de divido perfekta:
- Divido devas esti dikotoma;
- Divido devas esti laü vidpunkto;
- Dividitaj partoj devas esti neredukteblaj;
- Divido devas esti kompleta;
- Redividoj devas esti laü progresiva
ordo.
Rimarku, ke estas ankaü gnozeologiaj kaj
psikologiaj leûoj; îi tie la vidpunkto estas tiu de la logiko,
kies parto estas la metodiko.
096. Oni distingu inter perfekta divido kaj
simpla nombrado de partoj. Laükutime, ekzemple, oni asertas,
ke la mondo havas kvin kontinentojn; tio ne estas perfekta divido, sed
simpla nombrado de partoj.
La simpla nombrado povas obei kelkajn el la le_oj
de la perfekta divido. Ekzemple, la statistika nombrado signifas
la nombrado de _iuj partoj, kvankam ili ne estas unuvidpunkta nek dikotoma.
Simile okazas kun bilancoj, saldoj, inventaroj.
097. Okazas rilato inter la unua le_o (la divido
devas esti dikotoma) kaj la dua (devas esti per vidpunkto), _ar la dikotomeco
rezultas el la vidpunkto.
Ankaü pro la vidpunkto, la partoj de perfekta
divido devas esti neredukteblaj (tria le_o). Estus, ekzemple, reduktebla
divido aserti, ke la suna sistemo dividi_as en Teron kaj planedojn, _ar
ankaü la Tero estas planedo.
098. La operaciebleco de la metodo de divido varias
laü la kategorio de la dividendaj partoj. Certe estas pli facilaj
la fizikaj dividoj, _ar ili ne estas tiel abstraktaj kiel la logikaj kaj
moralaj dividoj.
Ordinare, la empiriaj sciencoj operacias la fizikan
dividon. Pro ilia metodo de konstato per la empiriaj fenomenoj, ili ne
dependas de tre raciaj prikonsideroj. Ordinare, la pozitivaj sciencoj pritraktas
nur eksterajn interrilatojn. Tiuj fizikaj dividoj kaj fizikaj interrilatoj
prezentas objektivajn facilecojn al la divida metodo. Kiam la matematiko
eniras e_ en tre abstraktajn kalkulojn, _i restas _iam en la kampo de kvantaj
interrilatoj, kie la divida metodo ne estas tiel malfacila.
La filozofiaj dividoj operacias en kampoj tute
raciaj sendepende de la empiriaj konstatoj. Tiuj objektivaj malfacila_oj
postulas pli da atento kaj inteligenteco, por ke ne okazu eraroj. Kiu filozofias,
sendepende, _u li estas profesia filozofo, _u iu ajn alia (_ar _iuj bezonas
filozofii), devas esti, do, tre atenta pri tiuj aferoj, pri kiuj ne estas
la sama kontrolebleco kiel en la empiriaj konstatoj. Dum la operacianto
de empiriaj sciencoj havas antaü la okuloj la materialojn de studo,
kiujn li dividas kaj kunmetas, la filozofo estas kiel en malluma _ambro.
Ofte la filozofo deziras vidi e_ nenion, por ke liaj mensaj kapabloj ne
estu tumultuataj de la empiriaj konoj, dum li operacias raciajn elementojn.
La malordo ofti_as ene de la kapoj de tiuj, kiuj
filozofias neprofesie. E_ inter la filozofoj malmultaj havas klarajn ideojn.
Ni _iuj strebu, por atingi la ordon en raciaj ideoj; por ke ni sukcesu
je tio, ni komencu per bona uzo de la metodo de divido. Foje bone komenci
jam estas duona parto de la tuta tasko de esploro.
Didaktike la instruisto de empiriaj sciencoj povas
prezenti al la lernantoj la fizikajn partojn de la elektita studobjekto.
Por komuniki filozofiajn dividojn la _efa apogo estas la vortoj; pro tio
oni metu ilin klare, foje e_ sur la tabulo.
ART. 2-a. PRI LA KLASIFIKO. 4951-099.
099. Klaso (substantiva radiko) estas aro
da samspecaj individuoj kunligitaj per iu komuna elemento.
En la plej ordinara kaj kutima senco, klaso estas
dirita precipe kiel divida_o de popolo laü civilaj aü politikaj
kondi_oj; aü de personoj kun samaj ekonomiaj interesoj aü kutimoj;
aü de lernantoj dividitaj per kursoj; aü de parencaj grupoj en
iu sistemo de ordo; _iu speco de aro da personoj aü de objektoj kunigitaj
per iu valoro. Fake, tamen, _iu speco de kunligitaj individuaj objektoj
aü konceptoj estas klaso.
Etimologie, klaso devenas el la latina
classis (el la hindeüropa radiko kel = alvoki) kun la
signifo de alvokata grupo, precipe al la marista servo. Pratempe, la marista
servo postulis bonajn kvalitojn, _ar ne estis facile navigacii kaj milite
batali surmare. Pro tio, klaso (latine classis = maristaro,
mararmeo) iom post iom signifis ankaü la popolajn klasojn, precipe
la plej altajn, kaj la adjektivo klasika (el la latina classicus
= koncerne al la mararmeo) signifis ankaü la plej bonan stilon
(klasikan stilon), tiun praktikatan de la erudiciuloj. En Esperanto, do,
restas la sama lingva tendenco: klaso koncernas la personojn. Nur fake
oni uzas klason kiel aron da _iuspecaj a_oj kunligitaj per iu ajn komuna
elemento.
Klasi (transitiva verbo) signifas aran_i
en klason. La agado klasi diri_as klasado. Fine, klasado-metodo
koncernas la operaci-manieron de la klasado, aü
de la ago klasi. Oni ne diru klasomaniero, _ar klaso ne estas operacio
(îar nur aro).
Klasifiki signifas la samon kiel klasi,
sed la gramatikaj kategorioj havas aliajn nuancojn, _ar _i estas verba
radiko. Klasifiko, kiel substantivigo de la verba radiko, signifas
la agon klasifiki; (klaso signifas, kiel substantivo, do kiel aro, ne kiel
ago). Klasifikado signifas la daüran agon de la klasifiko.
100. La metodo de klasifiko serîas la klason,
kaj supozas jam konatajn la individuajn klasifikendajn unuojn. En tiu senco,
la klasifiko estas analiza, îar ûi analizas la individuojn,
por trovi en îiuj la komunan elementon, per kiu fariûas la
klaso. Lakontraüo estus la sinteza metodo (kiu okazas en la kunmetado
kaj difino), en kiu oni scias îion pri la tutaëoj, kaj serîas
la koncernajn erojn.
Se oni jam konas la individuajn klasifikendajn
unuojn, kaj serîas ties klason, la tasko de la metodiko estas determini,
kion fari por atingi tiun klasifikon.
La analizo povas okazi en tri niveloj de operacio,-
per koncepto, juûo, rezono. Rezulte, la sama klaso povas esti analizata,
foje kiel koncepto, foje kiel juûo, foje kiel rezono. Sed en îiu
nivelo okazas alia nuanco.
Nur per la rezono (indukta rezono) pruviûas
la ekzisto de iu klaso.
Per la juûo oni asertas la universalecon
(analize estas asertataj la aksiomoj).
Al la koncepta operacio restas montri la formojn
de la klasoj (prezentiûo kiel bildoj).
Tiu nuanciûo okazas, îar la koncepto
estas parto de juûo, kaj fine la juûo povas esti parto de rezono.
Se oni diras, ke homo apartenas al la klaso animalo, la tuta kadro prezentiûas
tiel: "animalo" estas koncepto; "homo apartenas al la klaso animalo" estas
juûo, kaj samtempe konkludo de indukta rezono
La logikaj legoj pri la metodo de klasifiko
sekvas el la esenco mem de la afero. Do, ili estas formaj efikoj kaj propraëoj
de la klasifiko.
1-a. La klasifiko estu bazata sur la sama principo,
îar se ne estus tiel, ne povus okazi la ekzisto de klaso kaj
ûi povus esti reduktata al alia klasifika sistemo.
2-a. La klasifiko estu kompleta, îar
sen tiu aspekto ûi ne atingus la celon mem de tiu metodo (montri
analize la erojn ene de la tutaëo).
3-a. La klasifiko estu hierarkie progresiva,
por ke la eroj de la tutaëo estu enmetitaj adekvate.
§ 1. Fundamentaj specoj de klasifiko.
4951-101.
101. La homogeneco estas la esenca karakterizo
de la klaso. Sed ne îiuj klasoj havas la saman homogenecon.Unu klaso
fari_as homogena laü unu vidpunkto, alia laü alia. Pro tio asertas
la leûo de klasifikado, ke la klasifiko estu bazita sur la sama principo.
Oni demandu, pro tio, pli detale pri la vidpunktoj mem, per kiuj klasifikeblas
la konceptoj.
Se la vidpunktoj de klasifikado estas pluraj,
ili povas ne atingi sammaniere la klasigitajn aferojn. Oni tuj konstatas
ke kelkaj klasoj diferenciûas laüforme, per la maniero
de atribuo de la predikato; aliaj laümaterie, per la afero
en si mem, kiuj restas pluraj modoj de estoj.
Resume, laüforme, la maniero de atribuo
de la predikato povas esti analogia, tiam la klasoj estas la
transcendaj modoj de la ento; sed laüforme la maniero de
atribuo povas esti univoka, kaj tiam la klasoj estas specialaj
modoj de la ento, nomataj ankaü kategorioj.
Laümaterie, la menciitaj modoj, -
la transcendaj kaj la specialaj, - estas rigardeblaj nur en si mem enhave,
sen la formo per kiu ili estas predikataj; tiam ili estas klasoj laümaterie.
Kiel jam perceptite, la specoj de klasifikado
interplektiûas. Cetere, en îi tiu afero pri la specoj de klasoj
ne îio apartenas al la temaro de la metodiko, sed estas antaüsupozoj.
Se oni ne scias klare pri tiuj diferencoj, inter
la diversaj predikatmanieroj, oni ne kapablos pritrakti sufiîe bone
la metodikon de klasifikado, nek uzi la klasifikadon sen eraroj, precipe
en filozofio. Inter aliaj malfacilaj klasifikoj, estas la klasifikado de
la sciencoj en genrojn.
102. La analogiaj konceptoj estas tiuj,
kiuj diri_as pri la unuopaj individuoj, proporcie parte egale, parte neegale.
Jen klasoj kies homogeneco rilate la unuojn ne
okazas univoke; tiu analoga predikatmaniero alproksimiûas de la ekvivoka
aü homonima predikatmaniero (latine aequivocus = egala laüvorte).
La analogia atribuo staras preskaü meze inter la univokeco kaj la
ekvivokeco; tamen pli proksime de la univokeco, îar la ekvivoka atribuoefektive
ne okazas, îar ûi estas nur per la vortoj egalaj laüforme,
sed malsamaj laüsence
La îefa ekzemplo de la analogia konceptaro
estas la nocio de ento. _io estas ento; do, ento estas la plej ûenerala
klaso de konceptoj.
Sed ento estas dirite predikato de la unuoj analogie;
se îio estas ento, kaj se îiuj individuaj entoj havas ion
distingan de la aliaj entoj (almenaü îiuj distingiûas
laünombre), necese îiuj diriûas entoj laü la analogia
predikatmaniero
Se _iu ento estus sen interrilato, kiel kelkaj
provis opinii, okazus nur la ekvivoka atribuo. _iu ento estus neütrala
rilate la aliajn; ne ekzistus enteca interrilato inter la entoj.
Formalisme, almenaö, unuj kaj aliaj povas
akcepti la ento-analogiecon.
Per analizo la ûenerala analogia koncepto
de ento dividiûas en multajn aliajn, kaj _iuj tiuj aliaj konceptoj
estas ankaü analogiaj
Ekzemple, la ento dividi_as en ekziston kaj
esencon. Efektive, oni konsentas, ke îiuj konataj donitaëoj
ekzistas; tiu ekzisto tamen estas iomete alia en îiu unuo ekzistanta,
kaj sekve oni havas îi tie denove klasojn laü la analogia speco
de klasifiko.
Koncerne la esencon, okazas la sama karaktero
de analogieco; îiu estaëo estas speco de esenco, tio estas,
speco de ekzistmaniero. Per la ekzistmaniro la entoj distingiûas
inter si, sed îiu siamaniere.
103. Signifaj subdividoj kaj klasoj okazas en
la analogia koncepto de ento, kiam ûi estas konsiderata foje asertive
negative (ne pozitive), foje absolute, foje kompare. Ekzemple, asertive
kaj absolute, la ento diriûas aëo (latine res)
kaj io (latine aliquid); sed a_o kiam la vidpunkto
estas ekzisto, io, kiam estas nur esenco.
Negative, la ento diriûas unuo (latine
unum), en la senco laü kiu la ento ne unuiûas kun la
ne-ento).
Fine, kompare la ento estas vero (latine
verum), se rigardata kiel esenco, kaj asertanta; bono
(latine bonum) se rigardata kiel ekzisto, kaj asertanta; kontraüe,
_i estus falso kaj malbono.
Eblas studi la transcendajn modojn nur en si mem,
do laümaterie. Jen kiam la temo fariûas vasta, kaj kapabla dividi
la diskutojn en ontologion, estetikon, etikon. Gravas, do, la klasifikado
de la transcendaj modoj de la ento.
Enkadre de la metodiko gravas la subdivido de
la analogiaj konceptoj de ento en asertivajn kaj en negativajn, precipe
rilate la analizajn juûometodojn, îar en tiu nivelo el ili
formiûas la principoj (aü aksiomoj) (vd. n. 161).
Gnozeologie, îu efektive en la realo okazas
la analogio? Se la analogio ne okazas, tiuj tiel diritaj klasoj per analogio
(kiel ekzemple la ento) restus nur ekvivokaj. Tiam la klasoj per analogio
havus, kiel jam dirite, nur formalisman valoron; tiel, ankaü la principoj
aü aksiomoj havus nur formalisman valoron. Tio estas, ili valorus
nur ene de nia menso, kiel formoj de pensado, sen efektiva reala valoro
flanke de la objektoj lokigitaj ekstere de la menso. La konceptitaj klasoj
estus analogiaj ene de ni, sed ekvivokaj ekstere
Sekve la tuta ontologio restus sen efektiva valoro,
sed nur formalismo.
104. La univokaj konceptoj estas asertataj
kiel predikatoj laü totala homogeneco en la unuopaj individuoj, al
kiuj ili koncernas. Ekzemple, se oni asertas, ke la homoj kaj la aliaj
animaloj estas vivaj esta_oj, tiu "viva" havas univokan sencon en îiuj,
pri kiuj la vorto estis asertata. La koncepto de vivo ne okazus, kiel en
la analogia predicamaniero, unusence en unuj kaj iom alisence en aliaj.
Tamen en univoka predikatmaniero eblas diferenco
de grado, kiel inter juna kaj pli aûa, sed ne pri la koncepto mem;
en îiuj vivantaj gradoj, la koncepto de vivo estas la sama. Oni supozu,
ekzemple, ke la koncepto de vivo estu "memmoviûo"; en îiuj
vivantaj estaëoj tiu memmoviûo predikatiûas precize kiel
memmoviûo. Sammaniere, îiuj, kiuj estas univoke substancoj,
aü materio, aü spirito, aü animaloj, aü homoj, aü
kvanto, aü loko, aü tempodaüro, aü ago, aü kvalito,
ktp, estas tio per la preciza samlinia koncepto.
Cetere, la univokaj konceptoj estas nur pri parto
de la objekto, kaj estas kiel tavoloj sen interkontaktiûo. La substanco,
ekzemple, ne atingas la kvanton; nek la kvanto diras ion pri la substanco;
la koloro ne informas pri la sono; nek la sono pri la koloro
Tiu hermetikeco de la univokaj konceptoj ne okazas
en la analogiaj konceptoj (almenaü tiuj rilatantaj la enton); tiuj
_i atingas siamaniere _i-rilate la tuta_on de la unuoj de la koncerna klaso.
Ekzemple, la koncepto de ento atingas la unuojn ne nur per unu tavolo;
la koncepto de belo (ankaü analoga) diri_as tuta_e, ne tavole kaj
hermetike
Estas nuanca diferenco inter univoka kaj unuvoka,
_ar univoka rilatas la objekton, kaj unuvoka la subjektojn kiuj
vokas. Oni preferu uzi fake univoka por signifi la kvaliton,per kiu kelkaj
konceptoj diriûas pri la objektoj laü maniero samsenca. Unuvoka
estas samtempa vokado fare de multaj.
Koncerne la vorton univoka, tiu univoka
estas uzata figure. Voki signifas laütigi la voîon, ekzempe
por turni al si ies atenton. Figure, la koncepto vokas la atenton pri iu
signifa objekto. Se iu objekto estas unusence la sama vidpunkto, la koncerna
koncepto diriûas univoka.
Sed, tiu figura senco de univoka ne estas tia,
kia en la vorto unuvoka, kiu rilatas la subjektojn. Multaj povas
voki samtempe per egala laüta voîo; ekzemple, la policistoj
unuvoke krias aîajn vortojn kontraü la ïtelisto.
Tiel same, sinonimaj vortoj unuvoke rilatas la saman objekton.
Sed se oni parolas pri univokaj konceptoj, tio
ne signifas, ke multaj konceptoj signifas la saman objekton, sed ke îiu
koncepto signifas unusence la saman vidpunkton, kiel la koncepto de vivo
unusence okazas en besto kaj en homo. En tiu lasta senco situas la vorto
univoka.
Univoka (latine univocus) signifas
pere de la pseüdoprefikso uni (kun senco de unu), ke
la unueco enestas la objekton mem. Kontraüe, en unuvoka la
unueco unuarange diri_as de la subjektoj, kiuj laüte krias. Sekve,
univoka _ajnas pli faka vorto por la filozofiaj celoj.
Se oni sufiîe bone zorgas pri la kunteksto,
eblas uzi malsamajn vortojn por la sama afero. Se iu, do, uzas la tri vortojn
univoka, unuvoka, samsenca por la sama afero, zorgu do ke la kunteksto
faru la reston.
La vortoj unusenca kaj samsenca, ne
diras rekte tion, kio signifas univoka. Nur per kunteksto tio povas okazi.
Se oni diras, ke "la kategorioj (substanco, kvanto, kvalito, tempo ktp
de la listo de Aristotelo) estas univokaj nocioj (ne analogaj nocioj)",
tiu frazo ne ripeti_as se fari_as la anstataüo per "la kategorioj
estas samsencaj nocioj", nek per "la kategorioj estas unusencaj nocioj.
Tamen, kiu konas la kuntekston, tiu povas malkovri
pri kio estas la afero. Samsenca kaj unusenca estas ne precizaj nocioj,
_ar ili povas esti uzataj ankaü por la analogiaj konceptoj, rilate
al kiuj ili ne estas rekte kontraüaj sencoj.
105. La univoka predikatmaniero okazas per kvin
malsamaj predikatmanieroj: genro, speco, diferenco, propraëo, akcidenco.
Tiuj predikatmanieroj ne estas la klasoj mem,
sed la maniero okazanta en tiuj klasoj; unuj klasoj okazas per la genromaniero,
aliaj per la specomaniero, per diferencomaniero, per propraëomaniero,
per akcidencomaniero.
Ekzemple, se oni diras, ke "Petro kaj Johano estas
animaloj", tiu klasifiko fariûis per la genromaniero.
Se oni diras, ke ili estas homoj, la klasifiko
okazis per la specomaniero.
Se oni diras, ke ili estas raciaj, la klasifiko
okazis per la diferencomaniero.
Fine, se ili estas dirataj kapablaj ridi (propraëo),
kaj ke ili estas junaj (akcidenco), la klasifikoj okazis per propraëomaniero
kaj akcidencomaniero.
La klasifikadon en kvin manierojn de predikatigo
oni trovas unuafoje en la libro de Porfirio la Fenica (î. 232 - î.
304) konata kiel Enkonduko en la Kategoriojn de Aristotelo (ofte
menciita per la greka titolo kaj mallongigo EosadodI [Eisagogé]
= Enkonduko).
Aristotelo mem, la organizinto de la logiko, jam
studis tiujn predikatmanierojn. Sed li nombris nur kvar, nome: genro, difino,
propra_o, akcidenco (Topoj, I, 4. 101 b 24), -îar li kunmetis
en la difinon la specon kaj la diferencon, kiujn li mencias kaj ankaü
studas. Porfirio dividis la difinon en ties simplajn elementojn; li proponis
do la nombron de kvin predikatmanieroj, kaj samtempe tre vaste kaj subtile
studis ilin.
_u estas kolektiva propra nomo nur por la univokaj
predikatmanieroj? La grekoj enkondukis la vorton MatedopoFµeOa, esperantigebla
per kategoremoj.
La plurala latina traduko praedicabilia, fare
de Boecio (î. 470 - 524 p.K.), ankaü esperantigeblas per predikabilioj
(vd. nian komentarion kaj koncernan tradukon el la helena: Enkonduko
en la kategoriojn de Aristotelo - Porfirio la Fenica, Fonto, 1983).
La klasifikoj estas pli gravaj, kiam ili estas
farataj per la indiko de genro, diferenco, propraëo. La aliaj klasifikoj
estas priskribaj; certe estas tre grava la klasifiko per propraëoj,
tamen ne tiel signifaj tiuj per akcidencoj.
La plej stabilaj akcidencoj, - ekzemple la ûentileco
de la portugaloj, la prudenteco de la slavoj, la disciplino de la germanoj,
la severa formaleco de la francoj, la laboremeco de la japanoj, la sonoreco
de la itala lingvo, la idealisma emo de la esperantistoj, - havas pli da
signifo por klasifiki la homojn, ol la eventualaj akcidencoj.
La gnozeologiaj problemoj rilate la efektivan
enhavon de la predikatmanieroj, precipe de genro, diferenco kaj speco,
dividas la filozofiojn inter si. Kiamaniere tiuj universaloj ekzistas per
tiuj manieroj?
Laü la nominalismo, _iuj _eneralaj
ideoj estas nur nomoj, sen ia reala ekzisto; nur ekzistas individuaj reala_oj;
ne ekzistas universalaj reala_oj kiaj genro, diferenco, speco.
La konceptismo kredas, ke ekzistas almenaü
ûeneralaj aü universalaj konceptoj (Kantio).
La aristotela modera realismo opinias,
ke okazas la realeco de la universaloj, sed ene de la realaj individuoj.
Tamen Aristotelo ne klarigis kiel estas ebla tiu interrilato, per kiu io
universala kunligas _iujn individuojn de plureca mondo. Tiu problemo mildi_as
en monisma sistemo.
Pli radikale la pitagoranoj kaj Platono opiniis,
ke la universalaj realaëoj ekzistas aparte, kiel eksteraj formoj,
laü kies modelo fariûis la individuaj realaëoj. Tomaso
el Akvino, situinte inter Platono kaj Aristotelo, opiniis, ke tiu reala
modelo estas Dio, kiu estus la bazo de la universaloj, per kiuj la individuaj
reala_oj estus interligitaj. Sed tiu estas nur ekstera ligilo.
La metafizika volismo de Duns la Skota kaj Kartezio
kredas nur je la dia volo, kiu decidis pri la ekzisto de universala ordo.
Fundamente tio estas mefazika magiismo.
La moderna empiriismo restis nominalisma: ekzistas
nur individuaj esta_oj. Sekve, oni povas paroli nur formalisme pri genroj,
diferencoj, specoj ktp. Tiel same kompreni_as kiel nur formalismaj reguloj
la aksiomiko.
§ 2. Aparte pri la kategorioj de la ento.
4951-106.
106. _iu scienco faras siajn klasifikojn, organizante
la aferojn en difinitajn aranûojn. La rezulto estas la kategorioj.
Kutime la kategorioj estas metataj en kreskema ordo. Ekzemple, en naturaj
sciencoj per regno, filumo, klaso, ordo, familio, genro, speco, fine
individuo. En ontologio estas kutime paroli pri superaj genroj
(supera kategorio), mezaj genroj, genro, speco, individuo.
Oni zorgu por bone kompreni la nocion de kategorio
kaj almenaü sciu kiel kompreni la ontologiajn kategoriojn, formalisme
organizitaj de la logiko, atenta al la metodologiaj normoj de la klasifikado.
Etimologie, kategorio devenas el la greka MatTdopia
[kategoria] (= akuzo), kunmeto el Mata [katá] (= kontraü)
kaj adopeYA [agoreuo] (= aserti, paroli publike), siavice
el adopa [agorá] (= kunsido, asembleo, placo).
Semantike, la terminoj MatTdopia, MatIdopoT, MatTdopeA
[kategoria, katégoros, kategoréo] troviûas frue jam
en Eskilo (Sep kontraü Tebo, 439), Hipokrito (Pri arto,
12),Herodoto (II, 71, en senco de akuzi, III, 113, sen senco de montri,
aserti). La ofta senco estis de akuzo, kontraste kun apoModia [apologia]
(= defendo, laüdo).
En la unuaj skriba_oj de Aristotelo kategorio
foje tradukeblas per «nomado» (Topikoj 107 a3; a18).
La senco de «prediko» kaj «atribuo», kiu fariûis
faka ekde Aristotelo, jam aperas en la sama verko (Topikoj, 144a
4), kun ripeto en aliaj (Metafiziko, VII, 2. 102a28; I Analitikoj,
I,41 b31; kaj specife en Kategorioj). Pro tiu atribuo, kategorio
rilatas kun la juûo. Modernepoke tiun aspekton esploras Kant. Sed
Aristotelo restis nur en la enhavo de la atribuo, kiam li volis klasifiki
la kategoriojn, dum Kant esploris la formojn de la juûo.
Boecio latinigis kategorion per praedicamentum,
kiu disvastiûis en la skolastika uzo samtempe ke la origina greka
vortformo.
En la adjektiva formo, kategorio ne nur signifas
ion rilatan al kategorio, sed ankaü senkondiîan emfazan deklaron,
kiel ekzemple, en kategoria imperativo, laü la etimologia senco.
Kategorio, striktasence, estas klaso de estoj,
rigardataj laü la maniero per kiu fariûas la atribuo, kontraste
kun la maniero per kiu fariûas la atribuo de alia klaso de estoj.
Ekzemplojn de kategorioj oni trovas ekde la plej
ûeneralaj estoj, ekzemple, substanco kaj akcidenco (ontologiaj kategorioj,
aü simple kateogorioj de la estoj), _is la plej apartaj, ekzemple,
substantivo kaj adjektivo (gramatikaj kategorioj). Oni analizu kelkajn,
por klarigi pro kio ili estas kategorioj. Ekzemple, substanco estas kategorio
(klaso) de esto, _ar _i estas rigardata kiel estanta en si mem (tio estas,
en mema subjekto), kontraste kun akcidenco rigardata kiel ekzistanta en
alia (tio estas, en alia subjekto); sekve, substanco kaj akcidenco estas
du kategorioj de estoj. Same, tempo estas kategorio (klaso) de esto rigardata
kiel daüro; kvanto, kategorio de esto kiel etendo. Principe, kategorio
estas materia klasado de la ordigitaj aferoj, _ar _i estas dirita de la
objekto, kvankam oni havas kiel vidpunkton de distingo la manieron de atribuo.
Nuance, klaso kunordigas la klasifikitajn
aferojn laü iu ajn vidpunkto, dum kategorio nur laü aparta vidpunkto,
tiu de la maniero laü kiu fari_as la atribuo
Vastasence, kategorio signifas same kiel klaso,
tio estas laü iu ajn vidpunkto de klasifikado.
Tiu ne faka uzo de kategorio oftas modernepoke.
Sed la strikta faka senco kongruas kun la etimologia greka uzo, kiu rilatas
kun atribuo, enkadre de la propozicio.En la strika senco, kategorioj nur
rilatas al la konceptoj, îar nur konceptoj funkcias kiel atribuo
en la frazo.
En la vasta senco, kategorio (kiel iu ajn klaso)
direblas ankaü pli libere. Tiusence, oni ne nur parolas pri kategorioj
de konceptoj, sed ankaü pri kategorioj de juûoj (= klasoj de
juûoj), kategorioj de rezonoj (= klasoj de rezonoj).
Principe, ne estas diferenco inter aferoj klasifikitaj
kiel kategorioj striktasence kaj vastasence, se ne en la menso. Kategorio
striktasence rekte atentas la manieron laü kiu fari_as la atribuo,
dum la striktasence ne atentas la nuancan diferencon inter klaso kaj kategorio,
kiel supre avertite
Modo (aü modalo) alproksimi_as al
senco de kategorio striktasence; tiu îi elstarigas semantike la atribuon
al esto, dum modo akcentas la manieron per kiu unuj distingiûas de
la aliaj.
Sekve, eblas diri kategorioj estas modoj, kaj
inverse modoj estas kategorioj. Efektive, latinaj skolastikistoj nomis
al la kategorioj modojn de la estoj. Sed, per divido de la modoj en transcendajn
(analogaj nocioj) kaj netranscendajn (univokaj nocioj), restis la kutimo
nomi per kategorio nur tiujn lastajn.
Metafizikaj gradoj de la ento, jen alia
esprimo per kiu estas menciitaj la kategorioj.
Sed tiu esprimo rilatas precipe al la sinsekvo
de la porfiria arbo, laü kiu la sama kategorio povas esti kunordigata
en sinsekvo de pli ûeneralaj genroj, ûis la plej supera genro,
ne reduktebla al alia pli supera. Ekzemple, enkadre de la substanco, la
konkreta substanco de individua homo kunordiûas sub la speco homo
(metafizika universalo), tiu speco homo sub la genro animalo, tiu genro
animalo sub viva substanco, fine la viva substanco sub la substanco ûenerale,
kiel plej supera, reduktebla al neniu pli ûenerala.
Aparte, oni avertu ke la konkreta substanco nomiûas
unua substanco (latine substantia prima), la aliaj metafizikaj
gradoj dua substanco (latine substantia secunda); same la
aliaj kategorioj havas siajn ordojn, ekde la unua kaj konkreta, ûis
la lastaj de la dua sinsekvo.
Per la klasifikado de la aferoj, laü kiu
ili estas atribuataj al esto, oni ordigas îion, kio prezentiûas
al nia kono. Nenion konas la intelekto, sen esti per iu juûo; sekve,
por meti ordon, sufiîas demandi kiamaniere (do, per kia maniero,
aü per kia kategorio) fariûas la aserto atribuanta ion al subjekto.
Sed la varieco de la kategorioj fariûas
per pluraj vidpunktoj, kiuj, kvankam ordigas sisteme la aferojn, tamen
faras tion tre komplike, tio estas embarase malsimple.
La vidpunktoj per kiuj klasifikiûas la modoj
de la esto, - atente al la reguloj de la klasifikado, - komencu per la
plej ûenerala, kaj sekvu malkreskeme per la aliaj. Laü la aristotela
vidpunkto oni komencu per la distingo inter analoga kaj univoka. Sekve,
unuflanke restas la analogaj modoj de la ento (ekzemple, io, afero, unu,
vero, bono), nomataj ûeneralaj aü transcendaj modoj; aliflanke,
la univokaj modoj (ekzemple, substanco, kvanto, tempo), nomataj specialaj
modoj
.
Fariûis kutimo nomi per kategorioj nur la
univokajn modojn. Sed Aristotelo mem ne estis rigida en tiu uzo (Met.
V,2. 1026e33), îar fakte la verbo kategoréo (=
atribuo) signifas vaste îiun atribuon.
La esprimo antaüpredikamentoj estas
uzata kutime en la ekskluda formo, tiamaniere ke oni prenas unu flankon
de la vidpunkto, ne la alian, por atingi la plej interesajn kategoriojn.
Laü la ekskluda procedo, la kutime prezentitaj kvin antaüpredikamentoj
estas kvin, nome: univokeco (kontraü la analogeco), nekomplekseco
(kontraü komplekseco), universaleco (kontraü individueco), supereco
en la genro (kontrüa mezaj genroj), reala distingeco inter si (kontraü
abstraktaj aspektoj).
Per tiu ekskluda maniero en la vidpunktoj de klasifikado,
la kategorioj, laü la aristotela listo, estas la jenaj dek: substanco,
kvanto, kvalito, rilato, tempo, loko, situo, aktivo, pasivo, havo. Oni
avertu, ke _an_i tiujn krite-riojn ekvivalentas al _an_o mem de la koncepto
de kategorio; tio fakte okazis modernepoke, kaj pro tio la sistemoj de
kategorioj prezentitaj de la filozofoj fari_is tre diversaj, komplikaj
foje kun aspekto de kaoso en la filozofio mem.
Kompreneble, enkadre de la ekskluditaj vidpunktoj
ankaü okazas atribuoj de la esto, _ar ne eblas konkreta esto sen ili.
Iu ajn esto inkluzivas la transcendajn modojn esti io, esti afero, esti
vero, esti bono (do, ne estas nur univoka); iu ajn esto enhavas kompleksecon
(do, ne estas simpla); iu ajn esto enhavas la individuecon (do, ne restas
nur metafizika universalo); iu ajn esto situas en malsupera genro (do,
ne nur redukti_as al iu supera genro); iu ajn estas konsista el ne divideblaj
aspektoj (do, ne nur el divideblaj). Sed, oni ordigas la kategoriojn en
ekskludigitajn flankojn, por ke, per tiu sistemigo, la esto mem fari_u
pli klare atingata de la menso.
Kutime, oni parolas pri kategorioj de la ento,
entute 10 laü Aristotelo, 12 laü Kant; gramatikaj kategorioj;
lingvistikaj kategorioj; sociaj kategorioj.
107. En la malkovro de la komplika sistemo de
la kategorioj de la ento konsistas la tuta esploro de la ontologio pri
la esenco.
Flanke de la esenco, restas nur la ontologio de
la ekzisto, îefe de la ekzistencialoj. Oni avertu pri
la uzo de la nomo ontologio, îar en apartaj sencoj oni povas nomi
ontologio nur tiun de la esenco. Kaj tiu de la ekzisto per alia nomo. Cetere,
gnozeologie iu povas akcepti nur unu kaj ne la alian. Tamen, vastasence,
ontologio enhavas ambaü aspektojn, - la esencon kaj la ekziston
Heidegger avertis, ke oni tro okupiûas pri
la kategorioj kaj pro tio oni forgesis la eston, sekve la îefan en
filozofio. "_iuj eksplikaj nocioj kiuj naskiûas el la analizo de
la Dasein estas havigitaj rigardante sian strukturon de ekzisto.
_ar ili estas determinataj ekde la ekzisteco, oni nomas ilin ekzistencialoj.
Ili devas esti klare apartigataj de la determinoj, kiujn oni nomas
kategorioj, de la esto de la entoj ne de la instanco de Dasein"
(Sein und Zeit, § 9, p. 44).
Alia averto kontraü la tradicia ontologio:
"La celo de _iu ontologio estas la teorio de la kategorioj. Ke la esencaj
karakteroj de la esto estu la kategorioj, estas tio kio, ekde multa tempo,
evidentas. Tio restas, tamen, profunde stranga" (Enkonduko en la metafizikon).
Oni estu do avertita ke, spite la gravecon de
la kategorioj, ili ne plenumas la tutan aferon pri la ento, kaj ke antaü
la kategorioj de la esenco io pli fundamenta okazas, la ekzisto, pri kies
ekzistencialoj precipe avertas la tiel nomata ekzistencialismo (vd). Se
oni dividas la ontologion en ontologion de la ekzisto kaj ontologion de
la esenco, la studado de la kategorio restas nur en la dua parto. Cetere,
la ekzistencialismo de Heidegger distingis la kategoriojn de aferoj simple
ekzistantaj (germane Seiende) kaj la ekzistencialojn de la ekzisto
(germane Dasein); sub tiu distingo kuïas la du verbaj modaloj;
infinito (esti, esto), participo (estanta, estanto).
Tamen, pro la ekzisto oni ne forgesu la esencon,
îar oni nur atingas la ekziston malrekte per la esenco. Nur se oni
akceptas alian ne racian rimedon de kono, eblas aliri al la ekzistencialojn
sen la kategorioj (vd. E. Pauli Primeiras luzes do pensamento, î.
3).
Restas cetere la demando, îu la sumo de
la kategorioj de la ento plenumas la konon almenaü pri la esenco mem
de la ento? Ankoraü ne, îar mankas la transcendaj nocioj, tio
estas a_o, afero, unuo, vero, bono.
Cetere, en la kadro mem de la univokaj kategoriaj
nocioj ne estas la samo koni divide kaj koni tutaëe. Principe, la
sumo de la partoj egalas la tuton. Sed, pro la divido multo ïanûiûas.
La abstraktado certe multon ïanûas. En la sensoj oni facile
perceptas, ke, ekzemple, la koloroj havas nur objektivan kaüzon, kaj
ke la cetero estas subjektiva. _i-rilate la gnozeologio vaste diskutas,
kaj okazas apartaj teorioj, ekzemple, strukturalismo, holismo, intuiciismo.
108. Kvankam îiu ento estas antaü îio
ekzisto, tiu ekzisto prezentas manieron de ekzisto, nomata esenco,
kies varioj estas la tiel nomataj kategorioj de la ento.
Nuance, kategorioj de la ento rilatas nur al la
plej ûeneralaj klasoj, dum kategorioj de la estoj pli vaste signifas
iun ajn kategorion, ne nur tiujn de la ento, sed ankaü la aliajn malpli
vastajn pritraktataj de specialaj sciencoj.
La afero tamen diriûas jam ekde la manieroj
esti de la esto simple kiel esto, kies modoj ili estas, laü averto
de Aristotelo mem: "La ento esence ricevas îiujn sencojn kiuj estas
indikitaj per la specoj de kategorioj, _ar la senco de la ento ekvivalentas
al nombro de tiuj kategorioj. Inter la kategorioj unuj ja signifas la substancon,
aliaj la kvaliton, aliaj la kvanton, aliaj la rilaton, aliaj la agon aü
la pasivon, aliaj la lokon, aliaj la tempon, kaj pro tio al _iuj tiuj kategorioj
korespondas unu el la sencoj de la ento" (Metafiziko, V,7. 1017a23-28).
Tiu ekvivalenteco inter la ento kaj la kategorioj
rezultis en tio, ke koni la kategoriojn ekvivalentas al kono de la ento
mem. Pro tiu interkonsento de la filozofoj, oni jam ne diskutis pri la
kategorioj sed nur pri la nombroj de ili. Tamen, la kategorioj estas nur
la esenco de la ento, dum la alia kaj îefa flanko estas la ekzisto.
_i-momente, tamen rekte interesas nin la kategoriojn mem, tiel kiel ili
estas, aspektoj de la esenco.
Antaü la brila pritraktado de Aristotelo
pri la kategorioj de la ento, jam okazis provoj de sistemigo de tiuj kategorioj,
kvankam sen la teknika uzo de tiu nomo, kaj fare de la pitagoranoj, sofistoj
kaj Platono.
Pitagoranoj de la antaüsokrata periodo, kun
daüro en la postsokrata, avertis pri la kontraüojn kaj ordo de
la numeroj. Kelkaj prezentis 20 kategoriojn.
Sofistoj prezentis kategoriojn, konataj pere de
la platonaj skribaëoj.
Platono avertis pri iu interna objektiva ordo
de la aferoj, distribuataj en superajn genrojn (µedKsta deOI [mégista
gené]), laü jene: ento, movo, ripozo, egaleco, diverseco (Sofisto,
254d). En aliaj tekstoj: egaleco kaj malegaleco, esto kaj ne-esto,
paro kaj ne-paro, unueco kaj nombro (Teeteto, 185a; Filebo, 23c).
Aristotelo, esplorante la plej diversajn kategoriojn
(de analogaj kaj univokaj atribuoj), per kiu en propozicio fariûas
iu atribuo al subjekto, aparte okupiûis pri la plej superaj kategorioj
de la ento (MatTdopiaK to_ oOtoT [kategoríai tu ontos]) enkadre
de la univoka atribuo. Kvankam okazas kategoroj en pluraj niveloj, estas
konataj emfaze kiel kategorioj tiuj enkadre de la univoka atribuo; denove
enkadre de la univokaj atribuoj estis emfaze kaj aparte nomataj kategorioj
la superajn ne redukteblajn al iu ajn alia, kaj kiuj, laü li (Aristotelo),
estas entute dek.
Kompreneble, aliaj, ekzemple Kant, povas prezenti
novan liston de superaj genroj, sed principe kun la sama celo prezenti
fundamentajn kategoriojn de la ento.
Jen la 10 kategorioj prezentitaj de Aristotelo.
"Tiuj _i kategorioj estas en nombro de dek: oFsia
[usia] (= substanco), posoO [posón] (= kvanto), poKoO [poión]
(= kvalito), ppoT ti [pros ti] (= rilato), poO [pu] (= loko), potI [poté]
(= tempo), MeostaK [kejstaj] (= situo), eOeKO [e_ejn] (= havo), poKeiO
[pojein] (= ago, pasivo), pasOeKO [pas_ejn] (= pasivo)" (Topikoj, 103b23).
Same, en Kategorioj, I, 16a kaj sekvo.
Oni diskutas, kial Aristotelo en postaj verkoj
forlasis du kategoriojn, nome situo kaj havo (II Analitikoj 83b
16; Fiziko, 225b 5; Metafiziko, 1017a 24). Eble okaze de
tiuj tekstoj la penso de Aristotelo ankoraü ne estis atinginta la
plenumon, kio tamen poste okazis. Pro tio, la listo de 10 kategorioj devas
esti konsiderata la definitiva. Malgraö tio, oni povus kontraü
opinii, ke la listo de 10 jam aperas en la frua verko Topikoj. Tamen,
oni konsideru, ke la frua Topikoj ricevis postajn reviziojn, kaj
citas malpli fruajn librojn.
Por definitive opinii pri la kategorioj de Aristotelo,
oni atentu unue pri la antaüsupozoj, nomataj kategoremoj aü
antaüpredikamentoj, entute kvin: esti univoka nocio, metafizika universalo,
supera genro, nekomplekseco, reale distinga; due, îu Aristotelo kohere
aplikis tiujn antaüsupozojn
La ellaborado de tiuj antaüsupozoj estas
posta laborao de Porfirio kaj de la mezepoka skolastiko, tamen surbaze
de la aristotelaj 10 kategorioj.
Ankaü kun tiuj klare proponitaj antaüsupozoj,
la trovo de la kategorioj ankoraü ne okazas. Nur per la fenomenologia
rekta observado eblas meti iun kategorion. Neniu kategorio validas se ne
per rekta konstatado.
Okazas do ia speco de empirieco en la formado
de la listo; tiu empirieco tamen estas kontrolebla de la antaüsupozoj,
sed nur post la fenomenologia konstato de lakategorioj mem. Unue, ekzemple,
oni konstatas la tempon, kaj poste oni diros, _u tempo estas kategorio.
Kompreneble, se iu ne akceptas la antaüsupozojn
de la kategoria sistemo de Aristotelo, tiu principe ne povas akordi kun
li.
Kant, ekzemple, ekstartis ekde aliaj antaüsupozoj,
kaj pro tio necese atingis alian liston.
Cetere, oni povas malakordi pri la aferoj mem.
Ekzemple, la jezuita skolastikisto Francisko Suarez (1548-1617) ne akceptis
kelkajn realajn distingojn; konsekvence, se la antaüpredikamentoj
de Aristotelo petas realan distingon inter la kategorioj, tio rezulta,s
ke la listo de Aristotelo ne povas akordi kun tiu de Suarez. Tiel same
aliaj filozofoj kreis siajn novajn listojn de kategorioj surbaze de apartaj
antaüsupozoj, kiujn ili ne _iam sufi_e klarigas
Koncerne al la kohera aplikado de la antaüsupozoj
de Aristotelo, oni aparte diskutu pri partikularaj faktoroj, kiuj povis
esti influintaj lin en la elektado de la 10 kategorioj. Trendelenburg,
en 1846, asertis ke la aristotelaj kategorioj kreiûis surbaze de
la gramatikaj distingoj, kiel partoj de la frazo. Efektive, la nomo kaj
verbo de la gramatiko povas esti trovataj en la aristotelaj kategorioj;
sed aliaj gramatikaj elementoj ne estas tiel same paralelaj.
Cetere, se la listo de 10 kategorioj de Aristotelo
dependus rekte de la gramatiko, tio signifus ke, se alia estus la gramatiko
de la greka lingvo, ankaü alia povus fari_i la listo de kategorioj.
Se la gramatiko respeguligas la kategoriojn de
la estoj, _i povas inverse helpi renkonti tiujn sendependajn kategoriojn
de la estoj. Pro tio certe la gramatiko sugestis Aristotelo esplori la
kategoriojn de la entoj; tion oni konstatas en Topikoj, kie li okupi_as
pri tipoj de propozicioj. Sed la temo en si mem fari_is sendependa spekulacio
en la traktato Kategorioj kaj Metafiziko.
109. Postaristotelaj helenaj filozofiaj skoloj
daüre esploris la kategoriojn de la ento.
Epikuranoj konservis la aristotelan nombron de
10 kategorioj, sed ne la samaj.
Stoikistoj reduktis la nombron de la kategorioj
al kvar: substanco, realo, modo de la afero, rilato (Simplicio, In Cat.,
f. 16 d). La ekstera aspekto de tiuj nomoj montras ke ili estis kolektitaj
el la listo de Aristotelo.
Postaj platonanoj kutime prezentis kvin kategoriojn,
inspiritajn en Platono, sed influataj de la polemiko kun aristotelanoj
kaj stoikistoj.
Ploteno kritikis la kategorian liston de la stoikistoj
(Eneadoj, VI,1,25) kaj revenis, sed kun iom da ïanûo
en la difinoj, al la nombro de la kvin superaj genroj prezentitaj en la
platona Sofisto, laüjene: la esto, la intelekta movo, la ripozo
(stabileco), la identeco (la samo), la diferenco (la alia) (Eneadoj,
VI,1,25). Malgraö la aspekto per kio ili estas kontraüaj
inter si, ili tamen kuniûas en la superan unuecon de la Uno, laü
la ûenerala kunteksto de la neoplatonisma sistemo (Eneadoj, VII,
II).
Mezepoke la intereso pri la kategorioj de ento
okupis la mensojn kaj fariûis kun aristotela inspiro. Oni konservis
la aristotelan liston de dek kategorioj, kaj la esploro atingi subtila_ojn.
Same oni esploris la kvin predikatmanierojn laü la komentoj de la
Esagogeo de Porfirio.
Tio okazis, îar jam la unua granda majstro
Boecio tradukis kaj komentariis la logikajn verkojn de Aristotelo, kaj
latinigis la grekan MatTdopia [kategoria] per praedicamentum (plurale
praedicamenta), kaj la MatTdopTµa [kategórema] per praedicabilis
(plurale praedicabilia).
La objetoj kutime atingis la kategorion de rilato
kaj precipe la lastajn de la listo. Gilberto el la Porrée kreis
kelkajn seriojn de la kategorioj. Tiam oni avertis pri grava distingo inter
la unuaj kategorioj (substantivo, kvanto, kvalito, rilato), diritaj pri
la estoj dum ili estas io en si mem, kaj la restantaj, pri la estoj diritaj
unuj rilate la aliajn.
La nominalisto W. Ockam, jam en la posta periodo
de la mezepoka skolastiko, reduktis la kategoriojn al signoj de la aferoj,
do al simplaj nomoj; el la simplaj signoj formiûas kunmetitaëoj
veraj kaj falsaj (De corpore Christi, 15; In Sent., I, d.30,
q. II, 1). Ne îiam vortoj korespondas al reale distingaj aferoj;
same, kategorioj, kvankam distingaj konceptoj, povas signifi la saman aferon
(Quodl., 23).
Francisko Suarez (1548-1617), post reduktado de
kelkaj modoj de la esto al simplaj distingoj de racio, kvankam kun fundamento
en la afero, kohere ankaü malpligrandigis la nombron de la aütentaj
kategorioj.
La malakordaj skolastikistoj konservis tamen didaktike
la nombron de 10 kategorioj. La objetoj, kieljam dirite, atingis la kategorion
de rilato kaj precipe la lastajn de la listo.
La unuaj modernuloj neglektis la sistemigitan
esploron de la kategorioj de la ento. Tamen, kelkaj el iliaj distingoj
reduktias al la kategorioj, aü postulas demandojn pri ili.
Kartezio, pro gnozeologiaj celoj, avertis pri
la neceso dividi, ûis la plej simplaj aferoj, kaj poste sisteme progresigi
la esploron. Sekve de tio, li distingis inter tio, kio estas substanco,
kaj tio, kio ne estas, la atributo kaj la modo. En la kampo de la substanco
li determinis du kategoriojn de substanco, la penso kaj la korpo, kiujn
li asertis esti neredukteblaj al aliaj pli simplaj. Cetere, li konceptis
la korpon esence ekvivalenta al kvanto. Kontraste, en Aristotelo korpo
estas io aparta, kaj kies aldona determino estas la kvanto.
Ankaü aliaj tiutempaj filozofoj, inkluzive
empiriistoj, ekzemple Locke, okaze de la klasifikado de ideoj, mencias
tiujn îi per la objekto signifita (materia klasifikado), kun la sekva
pritraktado de kategorioj de la ento; tamen la ideoj, kaj sekve la kategorioj,
estas nur funkcioj de la penso.
Leibniz prezentis liston de ses kategorioj: substanco
kaj koncernaj modoj - kvanto, kvalito, ago, pasivo, rilato.
La reaktivado de la diskutoj pri kategorioj okazis
en la 18a jarcento, kun la jam citita Leibniz kaj precipe kun Emanuel Kant,
kiu enkondukis ïanûojn en la koncepto mem de la kategorioj,
do ne nur en la klasifiko. Se oni jam ne komprenas la samon per la vorto
kategorio, la klasifikoj kohere ïanûiûas proporcie kun
la enmetita ïanûo. Unuavide la multobligo de la sistemoj de
kategorioj okazontaj ekde la 18-a jarcento donas la impreson de anarkio
en la kampo de la filozofio, kun perdo de prestiûo por la filozofio
mem. Por provi iom da ordo, oni distingu inter la sistemoj surbaze de la
kriterioj laü kiu estis difinitaj la kategorioj de Aristotelo, kaj
de la sistemoj surbaze de aliaj kriterioj.
Tiuj sistemoj de kategorioj, kiam ili konservis
la bazajn kriteriojn de Aristotelo, ne diversiûas rilate la bazojn
de la difino, sed nur rilate la specojn de kategorioj, kaj nombro de ili.
Kiel sciate, la kriterioj kiuj gvidis la klasifikadon de la aristotelaj
kategorioj estas la tiel nomataj kvin antaüpredikamentoj: esti modoj
univokaj (ne transcendaj aü analogaj), nekompleksaj (ne kunmetitaj),
universalaj (ne individuaj), superaj genroj (ne mezaj subordigitaj), reale
distingaj (ne nur rezultinta per abstraktado).
Kiel oni jam prezentis supre, okazis en la pasinteco
malkonsentoj inter la filozofoj pri la nombro de kategorioj, îefe
îar kelkaj ne akceptis kiel reale distingajn kelkajn nociojn; sekve,
kohere kun la difino mem de kategorio, ïaniûas la rezultinta
sistemo.
Modernepoke, precipe la skolastikistoj konservis
la difinon de kategorio enkadre de la kvin antaüpredikamentoj kaj
ofte konservis la klasadon per 10. Tamen, kelkaj malakordis, kaj sekvis,
ekzemple, la klasadon fare de Suarez.
Kant ïanûis la kriterion de kategorio
kaj prezentis novan formon de klasado, foje tamen kun eksteraj similaëoj
kun la aristotela sistemo. La diferenco okazas ekde la gnozeologia fundamento
mem de la ideisma sistemo de Kant. Principe, la kategorioj de la ento ne
estas eksteraj realaëoj sendependaj de la menso; nek estas nur nomoj;
sed la kategorioj estas la fundamentaj manieroj laü kiuj estiûas
la ago de pensado, kiu, per la kategorioj, kreas la enton kun îiuj
siaj manieroj esti. Kategorioj estas "fundamentaj konceptoj de la pura
racio" (Stammbegriffe des reinen Verstandes) (Kritiko de la pura
racio, 97).
Jam asertis Kartezio, ke la sensaëoj ne okazas
en la ekstera objekto, sed estiûas ene de la fakulto mem senti; nun
Kant asertas ion similan pri la objektoj pensataj, kiuj estas aprioraj
12 fundamentaj formoj de la intelekto, ekvekitaj okaze de apero de empiriaj
fenomenoj. Kvankam tiu fenomeno estas nur fenomeno, la inteligento ne kapablas
kompreni ûin se ne per la aprioraj kategorioj, ekzemple, foje kiel
substanco, foje kiel akcidenco, foje kiel io reala (kvankam fakte ne estas
ekstere reala), foje kiel kaüzo, foje kiel efiko, kaj tiel plu
.
Avertis Kant pri la neceso de klara sistemo de
klasifikado, per difinitaj vidpunktoj. Aristotelo, laü opinio de Kant,
nur empirie listigis la kategoriojn.
Oni tamen, kontraüavertu, ke en fundamentaj
nocioj de la ento nur eblas la fenomenologiaj konstatoj; metite la antaüpredikamentoj
(entute kvin), nur per serîado oni malkovros kiom da kategorioj metiûas
ene.
Kant, avertite ke la juûoj faras la atribuon
de la kategorioj, adoptis la formojn de juûo kiel kriterion de klasifikado.
Kompreneble, oni povas fari tian logikan klasifikadon, sed sen konsideri
ke ûi estas esence fundamenta. Do, tiu kriterio, karakterize nur
logika klasifikado, ne estas sufiîe konsista; kvankam la fundamentaj
konstatoj de la logiko ankaü estas fenomenologiaj, ili situas ekster
la gnozeologia vidpunkto. Eblas ja konservi la ideisman karakteron de la
kategorioj, sen la sistemo uzita de Kant per la specoj de ju_oj. Jen kio
okazis kun postaj ideismaj filozofioj, kiuj konservis la kantian ideisman
karakteron de la kategorioj, sed ne la kantian manieron klasifiki ilin.
Pro la ligo de la kategoria klasifikado al la
specoj de ju_oj, _io restis dependa de la klasifikado de juûoj eventuale
adoptita de Kant. Laü la logiko de Kant, kvar estas tiujklasoj de
juûo. "Per tiu maniero aperas tiom da puraj konceptoj de la intelekto,
aplikeblaj apriore al objektoj de la intuicio ûenerale, kiom da logikaj
funkcioj oni havas en îiuj juûoj eblaj en la antaüa kadro
(tio estas, en la klasifikado de la juûoj); îar la tiel nomitaj
funkcioj elîerpas tutaëe la intelekton kaj mezuras ûian
tutan povon" (Kritiko de la p. r., Analitiko de la konceptoj, §
10).
Rezultis el la kriterioj de Kant, ke estas 12
kategorioj, îiuj aprioraj formoj de la intelekto, kaj distribuoj
en kvar grupoj:
- kategorioj de kvanto - unueco, pluraleco,
totaleco;
- kategorioj de kvalito - realo, neo, limigo;
- kategorioj de rilato - substanco kaj
akcidenco, kaüzo kaj dependo (kaüzo kaj efiko),
komuneco (reciprokreco inter aganto kaj paciento);
- kategorioj de modaleco - ebleco kaj neebleco,
ekzisto kaj ne-ekzisto, neceso kaj kontingenteco (Kritiko
de la p. r., P. 1, L. 1).
La germanaj ideistoj, Fichte, Schelling, Hegel,
donis al la kategorioj de la ento dialektitan prezentadon.
Por Fichte, akorde kun sia subjektiva ideismo,
la kategorioj rezultas el la aktiveco de la Mi, situinta en transcenda
plano. Li ne akordis kun la metodo de Kant formi la kategoriojn laü
la juûoj, kaj pro tio ekstartis ekde la pura aktivado de la spirito.
Por Hegel la kategorioj estas "determinoj de la
penso", samtempe determinoj de la realo. Pro la dialektika dinamikeco,
tiuj determinoj estas "momentoj", ne statikaj kategorioj.
Unue estas la ento. Per la neiveco fariûas
la movo de la dialektika sinsekvo, kaj el ûi sekvas la aliaj momentoj
de la penso.
Efektive, la diferenco nur estas pensebla per
la neo de si mem.
Fine, nur la Mi estas vere kategorio, kiel pura
esenceco de la ento, îar la samo estas memkonscio kaj ento (Enciklopedio,
§ 42).
Ekde la kantiaj kaj dialektikaj ideismaj kategorioj
formiûis pluraj aliaj klasifikoj de kategorioj, surbaze de vidpunktoj
ofte ne klare fundamentaj. Kompreneble, oni povas klasifiki per ne bazaj
vidpunktoj, enkadre de aliaj interesoj, sed neniam oni prezentu ilin kiel
bazajn. Uzo de nebazaj vidpunktoj de klasifikado antaüsupozas unue
la bazan kiel îefan celon.
Charles Renouvier (1815-1893), franca ideisto,
ïanûis la difinon de kategorio kaj sekve alvenis al nova listo.
"Kategorioj estas la unuaj kaj neredukteblaj leûoj
de la kono, la fundamentaj rilatoj kiuj determinas ûian formon kaj
regas ûian movon" (Logique, I, 194).
La kategorioj inkluzivas la tempon kaj spacon.
Eduard Hartmann (1842-1906) kreis sistemon de
kategorioj surbaze de psikologia metafizika vidpunkto, metante je la komenco
la difinon, ke kategorio estas "intelekta nekonscia funkcio de la naturo,
aü nekonscia logika determino, kiu establas determinitan rilaton".
La kategorioj apartenas al la nekonscia sfero,
sed tamen kun penetro en la konscian sferon, pere de kelkaj formalaj elementoj
de la konscio. Tiu procezo fariûas aposteriore kaj helpe de la abstraktado.
Sekve kategorioj estas konceptoj, kiuj reprezentas en la konscio la nekonsciajn
kategoriajn funkciojn indukte atingataj.
Enkadre de tiu kunteksto, E. Hartmann klasifikis
la kategoriojn en kategoriojn de senso kaj kategoriojn de la penso. Ambaü
genroj redividiûas. Li taksis la rilaton kiel fundamentan kategorion,
dum la aliaj estas determinoj de tiu fundamenta.
Wilhelm Windelband (1848-1915), kontraste kun
la psiko-metafiziko de Eduard Hartmann, prezentis sistemon de kategorioj
surbaze de logika transcenda metodo de klasifikado, difinante la kategoriojn,
simile al Kant, kiel "rilatoj kun kiuj la sinteziga konscio kunigas inter
si la enhavojn intuicie donitajn". Li kunordigis la kategoriojn en du ûeneralajn,
la reflektajn kaj konsistigajn, siavice subdividitajn, laü la rilatoj
okazintaj inter la realaj enhavoj kaj la konanta konscio. Poste sekvas
la kategorioj, detale unu post alia.
Paul Natorp (1854-1914) prezentis ideisman sistemon
kun tri tipoj de fundamentaj kategorioj (Grundkategorien): kategorioj
de modaleco (ripozo, movo, ebleco, kontraüdiro, neceso, kreo ktp);
kategorioj de rilato (kvnto, kvalito, figurado, koncentri_o, aütokonservo
ktp); kategorioj de individuado (propreco, kvanto, kontinueco, spaco, tempo
ktp).
Edmund Husserl (1858-1939) dividis la aferojn
en ontologiajn regionojn (formojn de la objektiveco) kaj uzis la nomon
kategorio por difini regionon, ekzemple la regionon de "fizika naturo",
kaj la koncernajn logikajn aksiomojn.
En tiu kadro estas grupo de analizaj kategorioj.
Unue, la logikaj kategorioj aü kategorioj de la regiono, per
kiuj estas difinita la regiono; tiaj estas la konceptoj de propra_o, rilato
de aferoj, rilato, ensemblo, nombro ktp. Due, en tiu kadro de analizaj
kategorioj estas la kategorioj de signifado, ligitaj al la esenco
de la propozicio.
Sed estas sintezaj kategorioj, tiuj konceptoj
kiuj eniras en la formado de la regionaj aksiomoj. "Okazas tiom da distingaj
grupoj de kategorioj, kiom estas la regionoj" (Ideoj, I, §
16).
Distingis Husserl ankaü inter sintaksaj
kategorioj, kiel la antaüaj, kun karaktero de derivitaj, kaj la
kategorioj de substrato, ne derivitaj, rilataj al aferoj konkretaj
kaj individuaj, do al la materia esenco kaj al "tio îi", lastainstance
al individuo (Ideoj, § 14). Gnozeologie la kategorioj estas
io objektiva.
Nicolai Hartmann (1881-1950) konsideris la kategoriojn
kiel la necesajn strukturojn de la ento en si, kies determinoj ili estas.
Li klasifikis la kategoriojn surbaze de gnozeologiaj kaj ontologiaj vidpunktoj,
dividante la universon en partikularajn tavolojn, laü la jenaj tri
kategoriaj regionoj: realaj kategorioj, gnozeologiaj kategorioj, ideaj
kategorioj, siavice subdividitaj.
La fundamentaj realaj kategorioj apartenas al
îiuj tavoloj de la esto; tiuj fundamentaj kategorioj dividiûas
en tri grupojn: modalajn, elementajn, kategoriajn leûojn.
La unuaj - modalaj- rilatas nur al la formoj de
la estoj (ebleco, realeco, neceso), netuïante la strukturon de la
reala mondo.
La duaj - elementaj - rilatas al la strukturo
de la reala mondo, entute 12, sed organizitaj per paroj. Sed la paraj kategorioj
ne estas historie fermitaj. Laü unua propono: principo - konkreto,
strukturo - modo, formo - materio, interno - ekstero, determino - dependeco,
kvalito-kvanto; kontinua-diskreta; formmaterio. Laü la dua propono:
unueco - multobleco: akordo - malakordo; opono - dimensio; diskreto -kontinuo;
substrakto - rilato; elemento - strukturo
La tria kategoria regiono - tiu de la kategoriaj
leûoj - reduktiûas al kvar principoj (valoro, kohereco, tavoliûo,
dependeco), per kiuj estas atingata la tuta arkitekturo de la reala mondo,
kaj per kiuj konstruiûas la rigora ontologio (Aufbau der realen
Welt, 1940).
Paul Weis (1901- ) kreis teorion
de modoj de la estoj, ekvivalenta al iu ûenerala doktrino pri la
kategorioj. Kvar estas la fundamentaj modoj de la esto: aktualeco, ideeco,
ekzisto, Dio.
La ekzistenciala filozofio de M. Heidegger (1889-1976),
jam citita (vd 107) avertas pri la karaktero de la kategorioj kiel esenco.
Ili ne estas la ekzisto.
Enkadre de la intuiciisma filozofio, H. Bergson
(1859-1941) klasifikis la ideojn, kiuj estas bazo por iu teorio de kategorioj,
kiun li tamen ne kreis.
En moderna empiriismo kategorioj estas kutime
interpretataj kiel konvenciaj reguloj, per kiuj oni ordigas la konceptojn.
La analiza filozofio atribuis gravecon al la doktrino
de la kategorioj.
Charles Sander Peirce (1839-1914) prezentis diversajn
tipojn de kategorioj. La unua grupo estas la tiel nomataj feneroskopiaj,
fenomenologiaj, entute tri fundamentaj:
1) kategorio la unua (firstness) aü
kvalito de la senseco; jen la kategorio de la kia, kiu estas "la ideo de
tio, kio estas, tia kia _i estas";
2) kategoria la dua (secondness) aü
reagoj; jen la kategorio de la fakto, kiu estas "la ideo de tio, kio estas,
estanta dua rilate al io unua, sendepende de iu ajn alia afero";
3) kategorio de la tria (thirdness); jen
la kategorio de la leûo, kiu estas "la ideo de tio, kio estas, tia
kia ûi estas, estanta io tria aü mezo inter la dua kaj tria".
La tri kategorioj ekvivalentas al sento, forto,
kutimo.
Kune kun la tipo de kategorioj feneroskopiaj menciitaj,
okazas la metafizikaj kategorioj, kiuj siavice povas esti, aü
modoj de la esto (ebleco, aktualeco, destino), aü modoj de ekzisto
(hazardo, leûo, kutimo).
Fine okazas la kosmologiaj kategorioj (hazardo,
el kiu rezultas tikismo, evoluo, el kiu rezultas agapismo, kontinueco,
el kiu rezultas sinekismon). Per subdivido en tri, la kategorioj fariûas
9.
William James (1841-1919) klasigis la kategoriojn
sub la vidpunkto de la rilato, kiel determino apartenanta al la afero mem,
laüjene: esti kun; simultaneco kaj tempa intervalo; îeesti en
la spaco, esti distanca; similece, diferenca; aktiveco; ïanûo,
tendenco, rezisto; kaüzeco; kontinua sistemo de la mi.
Por Alfred North Whithead (1861-1947) kategorioj
distribuiûas en kvar tipojn:
1) kategorioj de la lasta: kreiveco, multobleco,
la unu;
2) kategorioj de ekzistoj, subdividitaj:
a) aktualaj entecoj, finaj reala_oj aü res
verae;
b) prehensiones aü konkretaj faktoj
de la rilatebleco;
c) ligoj;
î) objektivaj formoj; d) eternaj objektoj
aü ...
Gilbert Ryle (1900-1976) nomas tipo aü logika
kategorio de iu koncepto "la ensemblon de manieroj, per kiu, per konvencio,
licas uzi la koncernan terminon" (Concept of Mind, Enkonduko). En
la praktiko tio signifas ke la kategorioj estas subordigitaj al la establigita
uzo de la nuna lingvaëo.
Prezentis ankoraü klasojn de kategorioj:
en la germana lingvo Schopenhauer (1788-1860), Hermann Cohen (1842-1918),
Emil Lask (1875-1915), Béla von Brandestein (1901-
); franca Octave Hamelin (1856-1907), Eric Weil (1904-1977); Samuel Alexander
(1859-1938), B. Petronievitch., ktp.
110. La interna kunordigo de la specoj en genrojn,
kreskeme pli vasta ûis la supera kategorio, ricevis la nomon "Arbo
de Porfirio", îar Porfirio la Fenica unuafoje prezentis kun precizeco
la aferon, alemenaö rilate la kategorion de substanco (Porfirio, Enkonduko
en la Kategoriojn de Aristotelo, 5, 10).
Principe la Arboj de Porfirio estas entute
dek, unu po îiu kategorio. øis hodiaü neniu prezentis
klare øiujn dek arbojn. Nur la unua pri la substanco estas prezentata
kutime.
Oni ankaý ne prezentas klarajn kaj kompletajn
konvinkajn arbojn pri la analogiaj konceptoj. Same okazas en pluraj aliaj
sciencoj, ekzemple Botaniko, Zoologio, pri kies ûeneralaj sistemigoj
malakordas la sciencistoj.
